ኣብ ምህዞ ቴክኖሎጂ ዝነጥፉ መናእሰይ ኢትዮጵያ
ጓል 29 ዓመት ሰላም ወንድሙ ኣብ ሓደ መድረኽ "መንእሰይ እየ። ሃገረይ ኢትዮጵያ ብቴክኖሎጂ ናይ ምስግጋር ሕልሚ አለኒ" ክትብል ኣብ ቅድሚ ብዙሓት ዕዱማት ኣጋይሽ ተዛረበት።
ሰላም ወንድም እቲ አኼባ ጎናጎኒ መበል 32 ጉባኤ ሕብረት ኣፍሪቃ ዝተኻየደ እዩ ነይሩ። ዕላማኣ ድማ መራሕቲ ኣፍሪቃ ንምህዞን ቴክኖሎጅን ኣቕልቦ ክህብሉ ምግባር እዩ ነይሩ። "ንምፍታን፣ ንምውዳቕን ንምትሳእን ከምኡ ድማ ንክንዕወት ውሑስ ባይታ የድልየና" ድማ በለት። ኣብ ኢትዮጵያ ብዙሕ ሰማዒ ዘለዋ ትመስል። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ናብ ስልጣን ዝደየበ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ፡ ከማሕሽ እየ ኢሉ ቃል ካብ ዝኣተወሎም ጉዳያት ስራሕቲ ቢዝነስ፡ ቴሌኮምን ትምህርትን ይርከቡዎም። ልዕሊ ኹሉ ግን ቴክኖሎጂ ቀዳምነት ዝህቦ ዓውዲ ከምዝኸውን ተዛሪቡ ነይሩ። እዚ ኣብ ግምት ዘእተዉ በዓል ሰላም፡ ኣዲስ ኣበባ፡ ንናይሮቢ፣ ሌጎስን ኬፕታውንን በሊጻ ማእኸል ምህዞን ፍልጠትን ሓድሽ ቴክኖሎጂ ኣፍሪቃ ክትከውን እያ ኢሎም ይህቅኑ። ኣብ ኣፍሪቃ ንሓደሽቲ ምህዞታት ቴክኖሎጂ ካብ ዝግበር ወፍሪ፤ እቲ ካብ ፍርቂ ንላዕሊ ኣብ ኣርባዕተ ሃገራት ተወሲኑ ይርከብ- ኬንያ፣ ናይጀርያ፣ ደቡብ ኣፍሪቃን ጋናን። ንግዲ ንምጅማርን ፈጠራታት ንምትብባዕን ናብ ኣፍሪቃ ካብ ዝኣቱ ፈንድ እቲ ሰለስተ ዕጽፊ ኣብዘን ዝተጠቐሳ ሃገራት ይርከብ። እቲ መጠን ድማ ካብ ዓመት ናብ ዓመት እናወሰኸ ምምጽኡ ይዝረብ። ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት ፈረንጂ ጥራሕ መጠን ዕብየት እቲ ፈንድ ናይ ኣርባዕተ ዕጽፊ ዕብየት ኣርእዩ። ሰላም፡ ኣብ ምፍራይ ሓደሽቲ መሳርሕታት ሕርሻ ዘትኮረ 'ግሮሃይድሮ' ብዝብል ዝፍለጥ ተበግሶኣ ናይዚ ኣካል ክኸውን እያ ትህቅን። መሰረቱ ድማ 'ብሉሙን' ብዝብል ዝፍለጥ ኣብ ኣዲስ አበባ ዘመናዊ ቴክኖሎጂ ኣብ ምጥራይ ዝሰርሕ ትካል እዩ። ተደላይነት ምህዞ ቴክኖሎጂ ብሉሙን፡ ማሕበረሰባዊ ጸገማት ንምፍታሕ ዝውዕሉ ሓደሽቲ ቴክኖሎጂያዊ ምህዞታት ኣብ ምፍጣር ዝነጥፍ እዩ። በዓልቲ ሞያ 'ኣርተፊሻል ኢንተሊጀንስ' ቤተልሄም ደሴ፡ "ኣብ ዝማዕበሉ ሃገራት ቴክኖሎጂ ምቹእ ኩነታት ንምፍጣር እዩ ዝድለ። ኣብ ከም ኢትዮጵያ ግን ንምንባር እዩ ዘድልየና" ትብል። ንዝሓለፉ ክልተ ዓሰርተ ዓመታት፡ ኢትዮጵያ ዓብይ ቁጠባዊ ዕብየት ዋላኳ እንተርአየት፤ ሕዚ'ውን ብዓለምለኸ ደረጃ ዜጋታታ እቲ ዝወሓደ ዓመታዊ ኣታዊ እዩ ዘለዎም። ሕዚ ግን፡ እቲ ሓድሽ ወለዶ ዝገጥሙዎ ጸጋማት ንምቅላስ፡ ገጹ ናብ ቴክኖሎጂ የብል ኣሎ። ማርቆስ ለማ መስራቲት ብሉሙን ዝኾነት ዶ/ር ኢሌኒ ገብረ መድህን ፡ "ነቶም ዘለዉ ጸገማት ንምፍታሕ፡ ዓበይቲ ሓሳባት ምእላሽ ከድሊ እዩ" ትብል። ዶክተር ኢሌኒ፤ ንኣብነት ኣብ ኬንያ ኣብ ረብሓ ዝወዓለ ኣገልግሎት ሞባይል ባንኪንግ ቴክኖሎጂ ኤም-ፔሳ (M-PESA) ዝበሃል መስርሕ ብፍላይ ገና ንዘይማዕበላ ሃገራት ቁጠበአን ሓፍ ክብል ከምዝሕግዝ ትዛረብ። እዚ ዓይነት ቴክኖሎጂ ኣብ ኢትዮጵያ ከምዘየለ እትገልጽ ዶክተር ኢሌኒ፡ ሕርሻን ትምህርትን ንምድንፋዕ ከምዚ ዓይነት ዘመናዊ ቴክኖሎጂ ጠቓሚ ከምዝኾነ ወሲኻ ትዛረብ። ሓደ ከም ኣብነት ዝለዓል ድማ 'ፍሎዊስ' ዝተብሃለ ብውሕድ ቅርሺ፤ ብርሃን ጸሓይን ካልእን ተጠቒምካ ዝስራሕ መተሓላላፊ ቱቦ ማይ እዩ። ካብ መስረትቲ እቲ ትካል ሓደ ዝኾነ ማርቆስ ለማ፡ "ክሳብ መኣዝ ቴክኖሎጂ እናላመድና ክነንበር፡ ናይ ባዕልና ፈጠራ ክንሓውሰሉ ኣለና" ይብል። ለማ፡ ሎሚ ሎሚ መናእሰይ ሓደሽቲ ኩባንያታት ቴክኖሎጂ ኣብ ምፍጣር ይነጥፉ ከምዘለዉ ይኣምን። ዓሰርተ ዓመት ኣብዘይመልእ፡ ካብ 100 ንላዕሊ ዝኾኑ ቴክኖሎጂ ተንከፍ ኣብ ዝኾኑ ስራሕቲ ዝነጥፉ ሓደሽቲ ትካላት ናብ ስራሕ ከምዝኣተዉ ይዝረብ። ለማ ንርእሱ፡ ካብ ከምዚኦም ዓይነት ትካላት ቴክኖሎጂ ዝተፈላለዩ ሕቶታትን ዕድመን ከምዝመጸሉ እዩ ዝዛረብ። ብፍላይ ፍርያቶም ብኸመይ ናብ ዕዳጋ ከቕርቡ ከምዝኽእሉ ምኽሪ ክህቦም ይጠልቡ። ምስፋሕ ተጠቀምቲ ኢንተርኔት እዚ ድማ፡ ቁጽሪ ተጠቀምቲ ኢነተርኔት ምውሳኽን ዋጋ ዘመናዊ 'ሞባይል ቀፎ' ምንካይን ስዒቡ ዝመጸ ከምዝኾነ ሰብ ሞያ እቲ ዓውዲ ይዛረቡ። ኣብ 2011 ቁጽሪ ተጠቀምቲ ኢንተርኔት ሓደ ሚኢታዊ ዝነበረ እንትኸውን ሎሚ ናብ 15 ሚኢታዊ ክብ ክብል ክኢሉ እዩ። ብዙሓት ሰባት ናይ ኢንተርኔት ተጠቀምቲ ክኾኑ ከለዉ፡ እንታይ ሓድሽ ነገር ከምዘሎ ናይ ምፍላጥ ድሌቶም ይውስኽ -ይብል ለማ። ሰላምን ናታ ትካል ቴክኖሎጅን ጽቡቕ ኣብነት እዩ። "ናብ ብሉሙን ቅድሚ ምእታወይ፡ ኣብ ዩቱብ ገለ ይርኢ ነይረ። ብዘይ ሓመድ እኽሊ ምብቋል ከምዝከኣል ሽዑ'የ ተማሂረ" ትብል። ነዚ ተዓዚባ ድማ ስቕ ኣይበለትን። ንኢትዮጵያውያን ይኸውን እዩ ዝበለቶ ቴክኖሎጂ ኣማዕቢላ። ኣብዚ ሕዚ እዋን፡ መንእሰይ ሕርሻኡ ኣውዲቑን ቤተሰቡ ጠንጢኑን ናብ ከተማ ይተምም ኣሎ እትብል ሰላም፡ እዚ ሓድሽ ምህዞ ምምዕባል እንተተኻኢሉ መናእሰይ ናብ ሕርሸኦም ተመሊሶም ክሰርሑ ምግባር ይከኣል እዩ በሃሊት እያ። ኣብ ኣዲስ አባባ ዝምዕብሉ ዘለዉ ቴክኖሎጅታት ምስ ናይቲ ህዝቢ ማሕበራዊ ህይወት ክጠዓዓም ከምዝግበር ውን ለማ የረድእ። ዕቁብ ከመይ ገይሩ ብዘመናዊ መንገዲ ክካየድ ከምዝጀመረ ድማ ከም ኣብነት ጠቒሱ። ድሌታት ኢንቨስትመንት ኣብ ኣዲስ አባባ ከምዚ ዓይነት ቴክኖሎጂ ተንከፍ መስርሓት እንተተምሃዙ'ኳ፡ ሓደ ናይ ንግዲ ትካል ንምጥያሽ ዝወስዶ ግዘን ከይድን ሕልኽልኽ ዝበለ ከምዝኾነ ይዝረብ። መንግሰቲ፡ እዚ ኩነታት ካብ መሰረቱ ንምቕያር ከምዝሰርሕ፡ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ቃል ኣትዩ ነይሩ እዩ። እቲ ካልእ ከም ዕንቅፋት ዝለዓል ጉዳይ ድማ፡ ዋጋ ኢነንተርኔት ክባርን ዘየተኣማምን ምዃኑ እዩ። ዓውዲ ቴሌኮም ኢትዮጵያ ናብ ክልተ ብምኽፋል፡ ናይ ወጻኢ ኩባንያ ኢዱ ክሓውስ ብምግባር እቲ ዘፈር ብኽፋል ናብ ውልቀ ዋንነት ከምዝሰጋገር መንግስቲ ኣፍሊጡ እዩ። ይኹን'ምበር እዚ ናብ ውልቀ ናይ ምዛር ፍጻመ፤ መግዛእትነት ዘስፋሕፍሕ ከይኸውን ስግኣት ኣሎ። ጌትነት አሰፋ፡ ናይ 'ኣይኮግ ላብስ' መስራትን ናይ ኣብይ ኣሕመድ ተሃድሶ ዝድግፍን እንትኸውን፡ ኣብ ኬንያን ናይጀርያን ዘለዋ ትካላት ቴክኖሎጂ ብወፃእተኛታት ዝውነና ምዃነን የዘኻኽር። ከምኡ'ውን ናይ ኣብይ ኣሕመድ ሓሳባት ገና ኣብ ተግባር ዘይተፈተኑ ብምዃኖም፡ ኣፍኣዊ ኮይኖም ከይተርፉ ስክፋት ኣለዎ። እዚ ንጥፈታት ምህዞ ብፍላይ ምስ ተምሃሮ ዩኒቨርሲታት ምትእስሳር ከምዘድልዮ ሰብሞያ ይገልጹ። 70 ሚኢታዊ ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ ናይ ተፈጥሮ ሳይንስ ተምሃራይ ምዃኑ ድማ፡ ነዚ ተበግሶ ደጋፊ ምዃኑ ወሲኾም ይዛረቡ።