Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Kwa sasa ngoma hii huchezwa wakati wa mavuno katika eneo la kaskazini magharibi mwa Ghana na wanaume pamoja na wanawake wa Dagbani.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Adowa Ngoma ya watu wa Ashanti wa Ghana.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Ngoma hii inatajika hasa kwa madaha na weledi wa mzunguko wa wachezaji.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Upigaji ngoma pia unasifika kwa weledi wa mfuatano wa sauti zinazochanganyika na ngoma mbili za atumpan ambazo zinatumika kama ngoma za kuongoza au ngoma simamizi.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Ngoma hii ilikuwa awali ikichezwa katika mazishi, lakini kwa sasa inachezwa pia katika tamasha za kila mwaka na mikusanyiko ya kijamii.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Kpanlongo huchezwa na watu wa Ga wa Ghana.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Ngoma hii ya Kpanlongo ambayo mara nyingi huitwa “ngoma ya vijana,” ilianza kuchezwa punde tu baada ya unyakuzi wa Uhuru wa Ghana kama aina ya muziki wa burudani jijini Accra.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Kpanlongo huchezwa kwa sasa kwa matukio yanayohusu maisha, tamasha na mikutano ya kisiasa.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Klama Huu ni muziki na ngoma ambayo inahusishwa na ibada za kubalehe kati ya watu wa Krobo wa Ghana.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Inasisitiza kusonga kwa madaha kwa mikono na miguu.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Huku wakipiga hatua ndogo kuambatana na muziki na wakigeuza vichwa kwa utaratibu kuangalia chini, wacheza ngoma huwa mfano wa madahiro tulivu.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Tofauti baina ya hatua za wachezaji zinanuiwa kuonyesha uzuri wa wacheza ngoma.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Mara kwa mara, wachumba wanaotazama ngoma hii kutoka pembeni huzuru jamii ya msichana baada ya sherehe kwa madhumuni ya kumposa msichana huyo.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Vyombo vya Habari na Burudani  Vyombo vya habari vya Ghana ni mojawapo ya vile vilivyo na uhuru zaidi barani Afrika.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Hapo awali, vilikuwa vimewekewa vizuizi vingi wakati wa mfululizo wa mapinduzi ya serikali na viongozi wa jeshi.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Sura ya 12 ya katiba ya 1992 ya Ghana inatoa hakikisho la uhuru na kujisimamia kwa vyombo vya habari huku Sura ya 2 ikizuia uthibiti.[34]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Baada ya kujinyakulia uhuru, serikali na vyombo vya habari vimekuwa mara kwa mara vikiwa na uhusiano ulio na mvutano, huku mashirika ya kibinafsi yakifungwa wakati wa mapinduzi ya kijeshi na sheria kali ili kuzuia ukosoaji wa serikali.[35]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Uhuru wa vyombo vya habari ulirejeshwa mnamo mwaka wa 1992, na baada ya uchaguzi wa 2000 wa John Kufuor mivutano kati ya vyombo vya habari vya kibinafsi na serikali ilipungua.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Kufuor alikuwa mtetezi mkubwa wa uhuru wa vyombo vya habari na alifuta sheria ya masingizio, ingawa alisisitiza kuwa ni lazima vyombo vya habari vifanye kazi kwa uwajibikaji.[36]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Vyombo vya habari vya Ghana vimeelezwa kuwa “baadhi ya vile visivyo na uthibiti mkubwa na serikali mwingi” barani Afrika, huku vikifanya kazi vikiwa na masharti machache mno kwa vyombo vya habari vya kibinafsi.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Vyombo vya habari vya kibinafsi mara kwa mara hukosoa sera za serikali.[37]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Vyombo vya habari vilifanya kazi kwa bidii wakati wa uchaguzi wa rais wa Ghana wa mwaka wa 2008, na Chama cha Wanahabari wa Ghana (Ghanaian Journalists Association (GJA)) kilimpongeza John Atta Mills kwa ushindi wake, huku kikinuia kukuza uhusiano mwema baina ya vyombo vya habari na serikali.[38]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Elimu Kiwango cha kujua kusoma na kuandika kwa watu wazima kilikuwa 65% mnamo 2007, huku wanaume wakiwa 71.7% na wanawake wakiwa 58.3%.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Nchi ya Ghana ina mfumo wa elimu ya msingi wa miaka 6 kuanzia umri wa miaka sita, na, chini ya mageuzi ya elimu yaliyotekelezwa mnamo 1987 na kurekebishwa mnamo 2007, watoto huingia katika mfumo wa miaka mitatu wa elimu ya upili ya daraja la chini.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Mwishoni mwa mwaka wa tatu katika shule ya upili ya Junior High, kuna mtihani wa lazima unaojulikana kama Basic Education Certificate Examination (BECE).


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Wale wanaoendelea na masomo ni lazima wamalize masomo ya miaka mitatu ya shule ya upili ya daraja ya juu (senior high school - SHS) na kufanya mtihani wa kukubaliwa kuingia katika masomo ya chuo kikuu au taasisi yoyote ile.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Kwa sasa, Ghana ina shule za msingi 21,530, shule za upili za daraja ya chini 8,850, shule za upili za daraja ya juu 900, vyuo vya mafunzo vya umma, 52[39], vyuo vya mafunzo vya kibinafsi, 5[39] vyuo vya elimu ya sanaa, 5[39] taasisi za umma ambazo si vyuo vikuu, 4[39] zisizo chuo kikuu Msingi umma taasisi, 8[39] vyuo vikuu 4 na zaidi ya taasisi za kibinafsi 45.[39]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Wengi baina ya Waghana wanaweza kupata huduma za elimu ya msingi na ya upili kwa urahisi.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Idadi hizi zinaweza kutofautishwa na zile za chuo kikuu kimoja tu na shule chache tu za upili na za msingi zilizokuwepo wakati wa kujinyakulia uhuru mnamo 1957.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Gharama ya nchi ya Ghana kwa elimu imekuwa kati ya asilimia 28 na 40 ya bajeti yake ya mwaka katika mwongo mmoja uliopita.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Mafunzo yote hufanywa kwa lugha ya Kingereza ambayo ndiyo lugha rasmi ya Ghana, na hufanywa na walimu Waghana waliohitimu.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Masomo yanayofunzwa katika Shule ya Msingi au ya Mwanzo ni pamoja na Kingereza, Lugha na Utamaduni wa Ghana, Hisabati, masomo ya masuala ya Mazingira, Masomo ya Kijamii na Kifaransa kama lugha ya tatu, yakiongezwa masomo ya Sayansi Jumuishi au ya Ujumla, masomo ya mwanzo ya Ustadi wa Ufundi (Pre-vocational Skills and Pre-technical skills) Elimu ya Dini na Maadili na shughuli za utendaji kama vile Muziki, Ngoma na Elimu ya Mazoezi ya Viungo.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Mtaala wa daraja la upili la Senior High una masomo ya Lazima na yale ya Kuchagua.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Wanafunzi wanapaswa kuchukua masomo manne ya lazima ya Lugha ya Kingereza, Hisabati, Sayansi ya Ujumla (yakiwemo masomo ya Sayansi, Kilimo na Masomo ya maswala ya Mazingira) na Masomo ya Kijamii (uchumi, jiografia, historia na serikali).


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Wanafunzi wa shule ya upili vilevile hufanya masomo matatu ya kuchaguliwa kati ya matano yafuatayo: Mtaala wa Kilimo, Mtaala wa Kijumla (chaguo la Sanaa au Sayansi), Mtaala wa somo la Biashara, Mtaala wa Ufundi (Vocational Programme and Technical Programme).[40]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Mbali na shule za msingi na za upili zinazofuata mfumo wa elimu wa Ghana, kunazo shule za kimataifa kama vile Ghana International school, Lincoln Community School na SOS-Hermann Gmeiner International College ambazo hufuata mfumo wa International Baccalaureat, Advanced Level General Certificate of Education na International General Certificate of Secondary Education (IGCSE).


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Huku ikiwa na asilimia 83 ya watoto wake shuleni, kwa sasa nchi ya Ghana ni baina ya nchi zilizo na viwango vya juu zaidi vya uandikishaji shuleni katika eneo la Afrika Magharibi.[41]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Uwiano wa wasichana na wavulana katika ujumla wa mfumo wa elimu ni 1:0.96, ambao kwa nchi ya Afrika Magahribi, ni mafanikio makubwa.[42]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Kadiri ya watoto 500,000 hawaendi shuleni kwa sababu ya ukosefu wa mapato ya kuwezesha ujenzi wa shule, kutoa vitabu vya kusoma vya kutosha na kutoa mafunzo kwa walimu wapya.[42]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Chuo Kikuu cha zamani zaidi nchini Ghana, Chuo Kikuu cha Ghana, ambacho kilianzishwa mnamo mwaka wa 1948, kilikuwa na takriban jumla ya wanafunzi 29,754 katika mwaka wa 2008.[43]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Tangu unyakuzi wa uhuru wa Ghana, nchi hii imekuwa mojawapo ya vitovu vya elimu katika eneo la Afrika Kusini mwa Sahara na imekuwa mwenyeji wa watu maarufu kama vile Rais Robert Mugabe wa Zimbabwe, Alhaji Sir Dauda Jawara wa The Gambia na Cyprian Ekwensi wa Nigeria baina ya wengine.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia cha Kwame Nkrumah, ambacho ndicho chuo kikuu cha pili kuanzishwa nchini Ghana, ndicho chuo cha kwanza cha masomo ya sayansi na teknolojia nchini humo na katika ukanda wa Afrika Magharibi.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Uchumi Ikiwa imejaliwa sana na maliasili, nchi ya Ghana ina mapato yanayokadiriwa kupata kila mtu (per capita output) yaliyo mara mbili yakilinganishwa na yale ya nchi zilizo maskini zaidi za Afrika Magharibi.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Hata hivyo, Ghana imebakia kutegemea kwa kiwango fulani biashara na usaidizi wa kimataifa na vilevile shughuli za uwekezaji kutokana na Waghana wanaoishi nchi za ng’ambo.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Karibu 28% ya wakazi wanaishi chini ya mstari wa kimataifa wa umaskini wa dola za kimarekani 1.25 kwa siku,[44] na kwa mujibu wa wa Benki ya Dunia, kisio la mapato ya kila mtu (per capita income) ya Ghana yamekuwa mara dufu lakini kwa shida kwa miaka 45 iliyopita.[45]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Nchi ya Ghana, ikijulikana kwa dhahabu yake katika enzi za ukoloni, bado ni kati ya wazalishaji wakuu ulimwenguni wa dhahabu.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Mauzo yake mengine nje ya nchi kama vile kakao, mbao, umeme, almasi, bauxiti, na manganisi ni uzalishaji mkuu wa fedha za kigeni.[46]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Kiwanja cha mafuta kinachoripotiwa kuwa na hadi pipa bilioni 3 (480,000,000 m3 3 billion barrels (480,000,000m3) za mafuta mepesi kiligunduliwa mnamo mwaka wa 2007.[47]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Utafutaji wa mafuta bado unaendelea na kiasi cha mafuta kinaendelea kuongezeka.[48]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Bwawa la Akosombo, ambalo lilijengwa juu ya Mto Volta mnamo mwaka wa 1965 linatoa umeme unaozalishwa na maji kwa nchi ya Ghana na nchi zinazoizunguka.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Nguvukazi ya Ghana katika mwaka wa 2008 ilikuwa jumla ya watu milioni 11.5.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Uchumi unaendelea kutegemea sana kilimo ambacho huchangia 37% ya Pato la Taifa na kutoa ajira kwa kwa 56% ya watu wanaofanya kazi, hasa wenye ardhi ndogo.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Sekta ya viwanda ni sehemu ndogo tu ya uchumi wa Ghana iliyochangia kwa ujumla 7.9% ya Pato la Taifa mnamo 2007.[49]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Sera za kiuchumi zisizofaa za serikali za kijeshi zilizopita na masharti ya vikosi vya kulinda usalama katika maeneo ya kanda vimechangia mfumuko katika fedha za nakisi, kushuka thamani kwa Sidi, na kuongezeka kwa kutoridhika kwa umma katika maswala ya hatua za kupunguza ugumu wa maisha.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Hata hivyo, Ghana inabakia kuwa mojawapo baina ya nchi za Afrika nzima ambazo zina ustawi wa kiuchumi.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Mnamo Julai 2007, Benki ya Ghana ilianzisha shughuli ya kugeuza sarafu, kutoka kwa Sidi (¢) hadi kwa sarafu mpya, Sidi ya Ghana (GH¢).


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Kiwango cha ubadilishanaji ni Sidi moja ya Ghana kwa kila Sidi 10,000.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Benki ya Ghana ilizindua kampeni kabambe katika vyombo vya habari ili kuelimisha umma juu ya mageuzo haya.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Sarafu mpya ya Sidi ya Ghana iko imara kwa kiwango kikubwa na katika mwaka wa 2008 ilibadilishwa kwa ujumla kwa thamani ya dola moja ya marekani kwa Sidi 1.1 ya Ghana.[50]


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Kodi ya Ongezeko la Thamani ni kodi ya matumizi itozwayo nchini Ghana.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Utaratibu huu wa kodi ambao ulianza mnamo 1998 ulikuwa wa kiwango kimoja lakini tangu Septemba 2007 utaratibu wa viwango kadhaa ulizinduliwa.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Mnamo 1998, kiwango cha kodi kilikuwa ni 10% na na kilirekebishwa mnamo mwaka wa 2000 na kuwa 12.5%.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Hata hivyo baada ya kupitishwa kwa Sheria ya 734 (Act 734) ya mwaka 2007, kodi ya usawa ya 3% (a 3% VAT Flat Rate Scheme (VFRS) ) ilianza kufanya kazi kwa sekta ya usambazaji wa rejareja.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Hii inawezesha wauzaji wa rejareja wa bidhaa zinazotozwa ushuru chini ya Sheria ya 546 (Act 546) kotoza ushuru wa pambizoni wa 3% kwa mauzo yao na kuhesabu ushuru huu pamoja na ule wa VAT.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Hii inanuia kurahisisha utaratibu wa uchumi na kuongezeka kwa maafikiano.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Cheo katika Ngazi za Kimataifa  Tazama pia  Orodha ya nchi kufuatana na wakazi Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa Demografia ya Afrika Jumuiya ya Madola Umoja wa Mataifa Uchukuzi nchini Ghana Tanbihi  Viungo vya nje  Serikali  Tovuti rasmi ya Ghana  Tovuti rasmi ya Bunge la Ghana  Mkuu wa serikali na Wanachama wa Baraza la Mawaziri Habari za ujumla  Maelezo ya nchi (Country Profile) kutoka BBC News  kutoka Encyclopaedia Britannica   kutoka UCB Libraries GovPubs  at Curlie Wikimedia Atlas of Ghana Tovuti ya African Activist Archive Project ina picha za mkutano wa All Africa People's Conference uliofanyika Accra, Ghana, 5-13 Desemba 1958 ikiwemo ile ya Kwame Nkrumah, Waziri Mkuu wa Ghana , akiuhutubia mkutano, ujumbe wa American Committee on Africa ukikutana na Nkrumah, na ya Patrick Duncan na Alfred Hutchinson wa Afrika Kusini katika mkutano huo.


Question: Ivory Coast iko na idadi ngapi ya watu?

Ghana

Vyombo vya habari  Utalii Utalii nchini Ghana (Ghana Tourism) Tovuti Rasmi ya Utalii wa Ghana  Picha za Ghana katika Bigfoto.com Picha za Ghana katika City photos     Jamii:Ghana Jamii:Nchi za Afrika Jamii:Umoja wa Afrika Jamii:Jumuia ya Kiuchumi ya Mataifa ya Afrika Magharibi Jamii:Nchi na maeneo yanayozungumza Kiingereza Jamii:Jumuiya ya Madola


Question: Je, kuna aina ngapi za feleji?

Ueleaji

Ueleaji ni nguvu ya usukumaji juu wa giligili (yaani kiowevu au gesi) kwa gimba ndani yake.


Question: Je, kuna aina ngapi za feleji?

Ueleaji

Hutokana na tofauti ya kanieneo (shindikizo) ya giligili kwenye sehemu za chini na juu za gimba.


Question: Je, kuna aina ngapi za feleji?

Ueleaji

Kani ya ueleaji juu unalingana na uzito wa giligili iliyosukumwa kando na gimba ndani yake.


Question: Je, kuna aina ngapi za feleji?

Ueleaji

Kani hii inasababisha  gimba kuelea au hata kupaa juu.


Question: Je, kuna aina ngapi za feleji?

Ueleaji

Ueleaji ni muhimu kwa vyombo kama boti, meli, puto au ndegeputo.


Question: Je, kuna aina ngapi za feleji?

Ueleaji

Densiti Kama gimba ndani ya giligili huwa na densiti sawa nayo linaelea tu; kama densiti yake ni kubwa linazama chini; kama densiti yake ni ndogo kushinda giligili litapanda juu kwa uso wa giligili.


Question: Je, kuna aina ngapi za feleji?

Ueleaji

Meli au boti inaelea kwa sababu jumla ya mjao wake ni nyepesi yaani densitiy a wastani ni ndogo kuliko maji.


Question: Je, kuna aina ngapi za feleji?

Ueleaji

Hii ni kweli hata kama ni meli ya feleji na feleji ina densiti kubwa na kuwa nzito kushinda maji.


Question: Je, kuna aina ngapi za feleji?

Ueleaji

Lakini ndani ya felejikuna nafasi kubwa ya hewa na ni wastani ya nafasi hii yote inayofanya meli kwa jumla kuwa na densiti ndogo kuliko maji hivyo inaelea.


Question: Je, kuna aina ngapi za feleji?

Ueleaji

F = ρ ⋅ V ⋅ g   {\displaystyle F=\rho \cdot V\cdot g}   F ni alama ya kani ya ueleaji;     V   {\displaystyle V}   ni mjao (=volume) ya giligili iliyosukumwa kando na gimba;     ρ   {\displaystyle \rho }   ni densiti yake.


Question: Je, kuna aina ngapi za feleji?

Ueleaji

Hali hii ilitambuliwa na mtaalamu Archimedes wa Ugiriki ya Kale na kuelezwa naye katika kanuni yake.


Question: Je, kuna aina ngapi za feleji?

Ueleaji

Viungo vya Nje


Question: Je,jina la kisayansi la chungwa ni gani?

Mchungwa

Mchungwa (Citrus × sinensis) ni mti unaozaa machungwa.


Question: Je,jina la kisayansi la chungwa ni gani?

Mchungwa

Picha  Maua ya mchungwa Machungwa   Jamii:Mmoyomoyo na jamaa Jamii:Miti ipandwayo


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa jina hilo Wakristo wanamaanisha ufafanuzi wa mpango wa kazi ya Mungu kwa wokovu wa binadamu kadiri ya Biblia.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Maana ya historia Historia ni mfululizo wa habari za mambo yaliyotokea pamoja na sababu zake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Binadamu anaziandika ili kuelewa maisha yake, yaani ametokea wapi, amepata mafanikio gani na matatizo gani.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Historia inatufundisha kuishi: kumbukumbu za mambo ya zamani (vita, uhuru, viongozi na mengineyo) zinatuwezesha kuendelea vizuri zaidi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini ni muhimu zaidi kujua mambo makuu aliyoyatenda Mungu ili kutuokoa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Dini ya Uyahudi na ya Ukristo ni dini zinazotegemea historia kuliko maumbile: Mungu hatazamwi kama Muumba tu, bali zaidi kama Mwokozi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Maana ya wokovu Wokovu ni kazi ya Mungu kwa ajili yetu (1Tim 2:4; 2Tim 1:9-10).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Sisi hatuwezi kujikomboa, lakini Mungu ana nguvu kuliko shetani na mabaya yote, naye anatuhurumia sisi maskini (Kol 1:13-14).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Alifanya nini ili kutuokoa?


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ndiyo historia ya wokovu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Wapo walioiandika katika Biblia ili tusadiki na kuishi upya (1Pet 1:10-12).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Humo mtu hatazamwi kama nafsi ya peke yake tu, bali zaidi kama mtu wa taifa lake; hivyo Mungu anatangazwa kuwa hashughulikii wokovu wa mtu binafsi tu, bali wa mataifa mazima pia, kuanzia lile la Israeli.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Aliyowatendea wao ni hasa kuwatoa utumwani Misri, kuwapa agano na masharti yake li awafanye taifa huru katika nchi bora.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Waisraeli walijenga imani yao juu ya hayo mang’amuzi ya msingi ya wokovu kutoka kwa Mwenyezi Mungu, halafu wakajikumbusha kwamba alikuwa ameshawaahidia mababu wao baraka kama hizo.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hatimaye tu walitafakari juu ya asili ya watu na ya ulimwengu, wakaelewa kuwa Mungu aliweza kuwaokoa kwa sababu ndiye aliyeumba vyote: hakuna wa kushindana naye na wa kuzuia mpango wake kwa ajili ya watu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa Wakristo tukio kuu lililo msingi wa imani ni ufufuko wa Yesu, aliyetoka kaburini mzima na mtukufu, wa kwanza kati ya umati, akaingia katika nchi ya walio hai kweli.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Imani kuhusu Biblia  Wakristo wanasadiki Biblia imeandikwa kwa uvuvio wa Roho Mtakatifu (2Pet 1.20-21; 2Tim 3:16): ndiyo sababu wanaiheshimu sana.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini habari zake hazifuati mpangilio wa tarehe.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Wapo wataalamu waliozipanga kwa utaratibu huo unaotupendeza zaidi siku hizi: wamejitahidi kuelewa tarehe ya matukio na ya maandiko yote ili kuyapanga moja baada ya lingine kuanzia ya zamani za kale hadi maisha ya Yesu na ya Mitume wake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini tukumbuke daima kwamba lengo la Biblia si kueleza sayansi, jiografia wala historia, bali ni kufundisha kwa ukweli njia ya wokovu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Taarifa nyingine zinategemea ujuzi wa mtu aliyeandika na mtindo alioutumia: sheria, taratibu za ibada, nasaba, ufafanuzi wa majina, maneno matakatifu ya mahali fulani, baraka, hadithi, simulizi, historia halisi n.k. Sehemu kuu mbili za Biblia ni Agano la Kale na Agano Jipya (2Kor 3:10; Eb 8:13).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

La Kale limeandikwa kabla ya Yesu, Jipya baada yake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hata hivyo Agano la Kale lina utabiri mwingi juu ya Yesu (Lk 24:27,44), na Agano Jipya linarudia na kufafanua habari nyingi za kale: hivyo tunatakiwa kusoma daima Agano la Kale kwa mwanga wa Agano Jipya, na kutafuta katika habari za kale mifano inayotusaidia kuelewa mambo ya Yesu na Kanisa (1Kor 10:11; Kol 2:17).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa kuwa ufunuo wa Mungu ulifanyika hatua kwa hatua hata ukakamilishwa na Yesu (Eb 1:1-2), hatuwezi kutegemea dondoo moja tu kuhusu jambo fulani, bali tuzingatie jambo hilo lilivyoozungumziwa tangu mwanzo hadi mwisho wa ufunuo.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Tunahitaji kujua Biblia nzima ili kuelewa jinsi Mungu alivyo, alivyotuokoa na anavyotaka tuishi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Vitabu vya Biblia ni 73: yaani 46 katika Agano la Kale na 27 katika Agano Jipya.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ndivyo vilivyokubaliwa na Kanisa Katoliki kuwa ni Neno la Mungu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Waprotestanti wengi wanakataa vitabu 7 vya Agano la Kale (pamoja na sehemu chache za vingine): hivyo Biblia yao inavyo 66 tu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mgawanyo wa vitabu hivyo si muhimu, mradi tusiongeze wala kupunguza neno.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa kawaida vinapangwa kwa kuzingatia vinaleta habari za namna gani.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hivyo katika Agano la Kale yanatofautishwa makundi manne: Torati (yaani sheria), vitabu vya historia ya Israeli, vitabu vya manabii (waliotumwa na Mungu ili kuwaonya na kuwafariji Waisraeli), na vitabu vya hekima (vyenye nyimbo, mashairi, mithali n.k.).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Katika Agano Jipya tuna vitabu 5 vya historia (yaani Injili 4 na Matendo ya Mitume), barua 21 za Mitume na kitabu kimoja tu cha kinabii (Ufunuo).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lugha asili ziko tatu, yaani Biblia imeandikwa sehemusehemu kwa Kiyahudi, Kiaramu (ndiyo lugha ya Yesu), na Kiyunani (yaani Kigiriki cha zamani).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ila Agano Jipya lote limeandikwa kwa Kiyunani ambacho zamani za Yesu kilikuwa lugha ya kimataifa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kutoka lugha hizo wataalamu wanaendelea kutafsiri Biblia katika lugha yoyote ili Neno la Mungu liwaelee watu wote.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kati ya tafsiri zote, mbili za zamani zina sifa za pekee, yaani tafsiri ya LXX (kwa Kigiriki "Septuaginta", yaani sabini: ni Agano Kale kwa lugha ya Kiyunani), na ya Vulgata (Biblia nzima kwa Kilatini).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Maelezo ya Kanisa yanahitajika kwa sababu: kwanza mwenyewe sielewi maandiko hayo yameandikwa na nani, lini, wapi, kwa lengo lipi na katika mazingira ya namna gani.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hasa Roho Mtakatifu hakunipa Biblia peke yangu, bali ndani ya taifa lote la Mungu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hivyo sina haki ya kuifafanua ninavyotaka.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Wasio na elimu na msimamo wanapotosha Biblia na kupotea (2Pet 3:16).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Agano la Kale  Vitabu vitano vya Torati  Vitabu vya kwanza vya Biblia (Mwanzo, Kutoka, Mambo ya Walawi, Hesabu na Kumbukumbu la Torati) vinaunda kwa pamoja Torati (kwa Kiyahudi “fundisho”, yaani “sheria”).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mgawanyo wa kawaida wa Kiyahudi wa vitabu vya Biblia katika makundi matatu (Torati, Manabii na Maandishi) unaonyesha jinsi vitabu vitano vya kwanza vinavyotazamwa kuwa kitu kimoja, tena kiini cha Agano la Kale lote.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ajabu la Torati ni jinsi inavyounganisha mambo mbalimbali: ibada kwa Mungu pekee, ahadi zake, matakwa yake, uasi wa binadamu na ukombozi wa Kimungu, wito wa kujali mwanzo wa taifa la Mungu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Humo tunakuta muhtasari wa historia kuanzia uumbaji wa ulimwengu hadi kifo cha Musa: historia ya asili (Mwa 1-11), kipindi cha mababu (Mwa 12-36), simulizi la Yosefu (Mwa 37-50), ukombozi toka Misri na safari kwenye Sinai (Kut 1-18), toleo la sheria mlimani huko (Kut 19 – Hes 10), safari hadi mabonde ya Moabu (Hes 10-36) na nyongeza (Kumb 1-34).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Zamani Musa alidhaniwa kuwa mwandishi wa vitabu hivyo vyote.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Siku hizi wataalamu wamethibitisha kuwa ndiye asili ya kiini cha sheria za Israeli, lakini vitabu hivyo viliandikwa katika kipindi kirefu hadi mwaka 400 hivi K.K. Ndiyo sababu katika sheria za vitabu hivyo yanaonekana mabadiliko mbalimbali yaliyofanyika karne hadi karne, k.mf. kuhusu Pasaka na umoja wa hekalu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Waliohusika na uandishi ni watu wengi wa Israeli Kaskazini na Kusini.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hasa yameainishwa mapokeo manne tofauti: J (yaliyoandikwa katika karne X K.K. kwa kumuita Mungu YHWH), E (ya karne IX K.K. yanayomuita Elohim), D (yanayotawala Kumbukumbu ya Torati: ni ya karne VII K.K.) na P (yaani ya kikuhani kwa kuwa yanajali sana ibada: ni ya karne VI K.K.).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hayo ya mwisho yalitumika kama fremu ya mapokeo hayo yote ili kuunganisha Torati nzima katika karne V K.K. Hivyo Torati inatunza matukio ya msingi na imani ya taifa la Israeli jinsi ilivyozidi kukomaa baada ya Musa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Uumbaji  Uumbaji unasimuliwa katika sura mbili za kwanza za Mwanzo.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kama vile sehemu mbalimbali za Biblia, kitabu hicho kilitungwa kwa kushona pamoja maandishi tofauti.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ndiyo sababu tunakuta masimulizi mawili juu ya Mungu kuumba ulimwengu na watu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

La kwanza (1:1-2:4a) linamchora Mungu akifanya kazi kama binadamu kwa siku sita halafu kustarehe.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Aliumba kila kitu kwa Neno lake (Eb 11:3; ndiye Mwanae pekee: Yoh 1:1-18).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Wengine wanaona humo hata kidokezo cha kwanza cha Roho Mtakatifu, aliye upendo wa Mungu, katika upepo uliovuma juu ya wingi wa maji.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mungu aliona kila alichokiumba ni chema tu, lakini alipoumba mtu katika jinsia mbili akaona ni mwema sana, ni bora kuliko vingine, akamweka kuvitawala kwa niaba yake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mwanamume na mwanamke wana hadhi sawa kwa kuwa wote wawili ni sura na mfano wake, si upande wa mwili, bali hasa kwa roho yenye uwezo wa kuelewa na kupenda kwa hiari.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Muumba anataka watu washirikiane na kusaidiana, kilele cha uhusiano wowote kati yao ni ndoa inayowafanya kuwa mwili mmoja kama Kristo na Kanisa (Ef 5:31-32).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Simulizi linalofuata (Mwa 2:2b-25) ni la zamani zaidi, nalo pia lina mafundisho makuu juu ya Mungu na mtu, hasa kwamba huyo ndiye kiumbe bora anayeweza kushirikiana na Mungu tofauti na vingine.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hali yake asili ilikuwa ya kupendeza kabisa kwa usafi wa moyo na uhai usio na mwisho, naye alitakiwa akubali kazi za Mungu na kufuata maneno yake, bila ya kujiamulia nini jema, nini baya.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Dhambi ya asili  Mwa 3 inasimulia dhambi iliyo asili ya dhambi zote (Rom 5:12).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa njia hiyo tunaambiwa hali yetu mbaya haitokani na Mungu, bali na uasi wetu na wa wazee wetu (Hek 2:23-24).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Pia tunafundishwa kukataa toka mwanzo vishawishi vyetu tukiamini maagizo yote ya Mungu yametolewa kwa upendo mkuu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Shetani ndiye aliyeanzisha kishawishi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Eva alipaswa asimsikilize.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kosa lake la kwanza ni kumjibu: hivyo shetani akamdanganya kwamba, eti Mungu ana kijicho, hataki watu walingane naye, ndiyo sababu aliwakataza (Yoh 8:44).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Tukianza kuzingatia kishawishi tunakubali shaka juu ya wema wa Mungu kwetu katika kutuelekeza.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa namna hiyo walianguka watu wa kwanza waliokuwa watakatifu; kwa urahisi zaidi tutaanguka sisi wenye tabia mbaya kutokana na dhambi hiyo na nyingine nyingi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hata baada ya dhambi Mungu anamtafuta mtu kwa upendo, ila huyo kwa aibu anamkimbia, au akijisikia analaumiwa na dhamiri, basi anatafuta visingizio hata kumlaumu Mungu kana kwamba ndiye aliyesababisha.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa utakatifu wake Mungu hawezi kuvumilia maovu, na kwa haki yake anataka makosa yalipwe.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ndiyo sababu tunakuta matatizo maishani, kama vile uchungu wa uzazi, kuhusiana kwa mabavu, kupata riziki kwa shida, na hasa kufa: hayo yote ni matokeo ya dhambi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Pamoja na hayo Mungu hapendi mtu yeyote apotee (2Pet 3:9), hivyo toka mwanzo aliahidi kwamba mzawa wa Eva atamponda kichwa shetani.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ndiyo habari njema ya awali kuhusu wokovu ujao.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Watu walivyoishi baada ya dhambi  Baada ya dhambi ya asili watu walianza kuzaa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mwa 4:1-16 inatuchorea picha ya Kaini na Abeli kama wazaliwa wa kwanza waliotofautiana kiadili (1Yoh 3:11-12).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Toka mwanzo mwovu na mwadilifu waliishi pamoja, wa kwanza akimdhulumu wa pili hata kumuua bila ya kujali udugu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ikisikitishwa kufikiria mzaliwa wa kwanza kuwa muuaji wa mdogo wake, inafurahisha kwamba wa kwanza kufa alikuwa mwema, kielelezo cha Yesu aliyeuawa bila ya kosa (Eb 12:24).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Toka mwanzo hao walimuabudu Mungu kwa njia ya dini, ibada na sadaka mbalimbali.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hata hivyo Mungu akakubali zile tu zilizotolewa kwa ukarimu (Eb 11:4).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Tangu hapo Biblia inatuonyesha jinsi alivyopendelea wadogo kuliko wakubwa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kuhusu Kaini tunaonyeshwa ustawi wa dhambi ndani mwake na uongozi wa Mungu aliyemtaka ashinde dhambi bado mlangoni.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hata baada ya dhambi hiyo ambayo ni kubwa kiasi cha kumlilia Mungu alipe kisasi, yeye alizidi kumhifadhi Kaini.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Baadaye (Mwa 4:17-24) kukawa na maendeleo ya aina mbalimbali: ujenzi, ufundi, muziki, lakini hasa dhambi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Picha yake ni Lameki, mtu wa kwanza kuwa na mitara, mkatili kama nini.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ingawa hali ilikuwa ya kukatisha tamaa, kwa baraka ya Mungu watu wakazidi kuzaa na kati ya watoto wao wakapatikana waadilifu kama Henoko aliyestahili kutwaliwa na Mungu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hata hivyo ongezeko la dhambi likasababisha maisha ya binadamu yafupike (Mwa 6:3) kwa kuwa ni kusogea mbali na Mungu, chemchemi ya uhai.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Nuhu  Mwa 6:5-9:17 inatufundisha kwamba Mungu anachukizwa na dhambi, hivyo anataka kuondoa maovu duniani ili nchi impendeze kama alivyokusudia alipoiumba.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa ajili hiyo zamani za Nuhu alileta maji yafunike dunia na kuzamisha waovu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini alisalimisha waadilifu katika safina kubwa ya kutosha, halafu akafunga nao agano thabiti (Eb 11:7).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hasa maji yanayokusudiwa kutakasa dunia yote ni yale ya ubatizo (1Pet 3:17-22), na safina ambayo iokoe watu ni Kanisa, ambalo ni la lazima kwa wokovu kama vile ubatizo unaotuingiza ndani yake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Uso wa nchi ulipokwishatakaswa na maji njiwa akarukaruka akachuma tawi la mzeituni unaozaa matunda ya kutengenezea mafuta.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Njiwa akaonekana tena juu ya maji siku ya ubatizo wa Yesu ambapo alipakwa Roho Mtakatifu na kuyatia maji nguvu ya kutakasa watu (Mk 1:9-11; Tito 3:3-7).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Maji na mafuta ndiyo mwanzo mpya kwa binadamu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mara alipotoka safinani Nuhu alimtolea Mungu sadaka iliyompendeza hata akaahidi hataangamiza tena binadamu kila anapostahili.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Sadaka hiyo ni mfano wa ile ya Yesu msalabani, inayoadhimishwa katika ekaristi, ikituondolea adhabu nyingi na kutuletea huruma ya Mungu, yaani nafasi na neema ya kutubu (Tito 2:11-14).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hatimaye kutakuwa na hukumu (Math 24:37-41).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mnara wa Babeli  Mwa 11:1-9 inatufundisha kwamba kiburi na dhambi kwa jumla vinatenganisha watu wasiweze kuelewana wala kuishi pamoja.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kinyume chake katika Agano Jipya tunasikia kwamba siku ya Pentekoste Roho Mtakatifu, aliye upendo wa Mungu, aliunganisha tena watu wa makabila mbalimbali katika kutangaza sifa zake (Mdo 2:5-12).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Palipo na upendo, tofauti za lugha na utamaduni si shida.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Abrahamu (1900-1800 hivi K.K.)  Mtu huyo, aliyezaliwa Mesopotamia (Iraq) baada ya watu kubuni uandishi, ndiye mwanzo wa taifa teule la Mungu na baba wa waamini wote.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Aliishi kwa kuhamahama pamoja na mifugo yake: akipitia Syria alifikia nchi ya Kanaani aliyoahidiwa na Mwenyezi Mungu akashukia Misri kwa muda (Mwa 12).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini safari yake muhimu zaidi ni ile ya imani, kwa kuwa Abrahamu aliongozwa na Mungu siku kwa siku, katika mazuri na magumu, akisadiki ahadi zake za ajabu (Eb 11:8-19).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mchungaji huyo alikubali Mungu amchunge maisha yake yote, akamfuata bila ya wasiwasi, akituachia mfano bora wa kumshika mkono Mungu daima bila ya hofu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hasa Mungu alimuahidia uzao mkubwa kama nyota za mbinguni, naye akaamini ingawa alikuwa hajapata hata mtoto mmoja: ndiyo imani iliyompendeza sana Mungu (Mwa 15:1-6).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mwa 18 inamchora kama mtu mkarimu sana kwa wageni, rafiki wa Mungu anayestahili kuambiwa yote, mwenye huruma, busara na unyenyekevu katika sala.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Wageni wake watatu ambao ni kama mtu mmoja tu wanadokeza Utatu Mtakatifu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mungu alimdai Abrahamu asadiki kwamba anaweza yote kama atakavyomdai Bikira Maria (Lk 1:17), naye alidumu kumuomba awahurumie waovu kwa ajili ya waadilifu (Yak 5:16).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mwa 19 inatuchorea uovu wa watu ambao huko Sodoma ulizidi hata kumdai Mungu alipe kisasi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini kati yao mwadilifu akaokolewa, isipokuwa mke wake akaja kuadhibiwa kwa sababu aliangalia nyuma kinyume cha agizo la Bwana (Lk 17:28-33).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mwa 21:1-21 inatusimulia jinsi Mungu alivyotimiza ahadi yake kwa kumjalia Sara amzalie Abrahamu mtoto Isaka katika uzee na utasa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Isaka ni mtoto wa imani, si wa mwili, naye ni huru, tofauti na Ishmaeli mtoto wa mtumwa ambaye hastahili kurithi pamoja na mdogo wake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Isaka, baba wa Israeli alipata baraka kuu, naye ni mfano wa watu wa Agano Jipya.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ishmaeli, baba wa Waarabu alibarikiwa pia kwa ajili ya baba yake, naye ni mfano wa Agano la Kale ambapo watu wanategemea mambo ya kimwili (kutahiriwa, kunawa, kubagua vyakula n.k.) na hivyo ni watumwa (Gal 4:21-5:1).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mwa 22:1-19 inatuletea habari ya kusisimua kuhusu sadaka ambayo Mungu alimdai Abrahamu, yaani kumchinja Isaka.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ni kimoja kati ya vilele vya imani ya binadamu, imani inayoonyeshwa kwa matendo ya utiifu (Yak 2:21-22).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Abrahamu hakusita kumrudishia Mungu kile alichopewa, akaondoka alfajiri akasafiri mpaka mahali alipoambiwa (Wayahudi wanaamini mlima huo ndipo walipojenga hekalu la Yerusalemu).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa niaba ya waamini wote Abrahamu alikuwa tayari kumchinjia Mungu mwanae pekee ampendaye.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini atakayemtoa kweli Mwana pekee ni Mungu Baba (Yoh 3:16).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mwanae ndiye mwanakondoo aliyeuliziwa na Isaka na ambaye Mungu akajipatia juu ya mlima Kalivari alioupanda huku amejitwika sio kuni bali mti wa msalaba.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Abrahamu aliamini uwezo wa Mungu juu ya mauti na hasa uaminifu wake kwa ahadi alizompa: kwa hiyo akarudishiwa mwana hai kama mfano wa ufufuko, na katika yeye, yaani katika mzawa wake, watu wote wakabarikiwa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Maisha ya imani yanadai daima sadaka, hasa ya mambo yanayopendwa zaidi (Rom 12:1-2): ndiyo njia ya kujaliwa baraka zinazopita ubinadamu wetu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mwa 24 inasimulia kirefu jinsi Abrahamu kabla hajafa alivyomfanyia mpango wa ndoa Isaka kufuatana na mila zao, ila alikataza kabisa asirudi kwao, bali kwa vyovyote abaki katika nchi ile aliyoahidiwa na Mungu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hivyo imani izidi kuongoza uzao wake kama ilivyomuongoza mwenyewe.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Watoto wa Isaka: Esau na Yakobo  Kadiri ya Mwa 25:19-34, Rebeka alimzalia Isaka watoto pacha wenye sura na silika tofauti, Esau na Yakobo.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Wa kwanza analaumiwa hasa kwa kupuuzia baraka ya Mungu iliyokuwa haki ya kifunguamimba: kwa sahani ya dengu alikubali kukosa neema zile zote alizojitwalia Yakobo kwa imani yake (Eb 12:16-17).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mwa 27 inasimulia jinsi Yakobo, akifundishwa na mama yake, alivyoweza kubarikiwa na baba.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ingawa uongo wake haukubaliki (Hos 12:3-5), Mungu alithibitisha baraka ya Isaka kadiri ya desturi yake ya kumpendelea mdogo: hivyo Yakobo, aliyekimbia nchi yake ana fimbo tu, alirudi miaka ishirini baadaye ana wake 4, watoto 11 na mifugo wengi ajabu (Mwa 32).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kabla hajaingia nchi yake Mungu alishindana naye usiku kucha akalazimika kumbariki na kumtajia jina jipya, Israeli.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Yosefu na ndugu zake kushukia Misri (1700 hivi K.K.)  Kama kawaida ya mitara, kulikuwa na upendeleo na wivu kati ya watoto wa Yakobo.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hasa Yosefu alichukiwa na kaka zake wote, ingawa alikuwa mnyofu hata kuwasimulia ndoto zake za ajabu (Mwa 37:2-11).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kijicho na chuki vilifikia hatua ya kuwafanya watamani kumuua.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Walipopata nafasi walifanya njama, ingawa si wote.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mwisho uamuzi ukawa kumuacha hai lakini kumuuza kama mtumwa kwa wafanyabiashara walioelekea Misri (Mwa 37:12-36).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini katika maovu ya binadamu Mungu akazidi kushughulikia taifa lake teule.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hivyo Yosefu akawa mfano wa Yesu ambaye alichukiwa bure tu akauawa msalabani kwa wokovu wa wadogo zake wakosefu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mwa 39 inaonyesha jinsi Yosefu alivyozidi kumtiii Mungu na kukwepa dhambi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hivyo baada ya majaribu mbalimbali akatukuzwa kuwa liwali wa Farao kwa nchi yote, hasa kwa usimamizi wa akiba ya chakula (Mwa 41:1-49) kwa ajili ya miaka saba ya njaa aliyotabiri.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kadiri ya mpango wa Mungu njaa hiyo ikawalazimisha kaka zake waje kumuinamia, naye hakulipa kisasi; halafu, kama vile alivyotafsiri ndoto mbalimbali, aliwafafanulia maana ya matukio ya maisha yao katika mpango wa Mungu: kwamba ndiye aliyemtuma Misri kusudi awaokoe (Mwa 45:1-15).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mwa 46:1-7 inasimulia Yakobo na wazawa wake wote, jumla wanaume 70, walivyohamia Misri.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini hawakusahau nchi waliyoahidiwa na Mungu: ndiyo sababu Yakobo na Yosefu walidai waapiwe kuwa watakuja kuzikwa kwao (Mwa 49:29-50:26).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kabla ya kufa Yakobo aliwabariki watoto wake 12 na kwa namna ya pekee Yuda ambaye atatawala moja kwa moja (Mwa 49:8-12).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Utumwa wa Misri na wito wa Musa (1250 hivi K.K.)  Wanaisraeli waliishi Misri kama wageni tu zaidi ya miaka mia nne (Mdo 7:6-16) wakiongezeka kiasi cha kuwatisha wenyeji wao: ndiyo sababu wakaanza kudhulumiwa mwaka 1300 hivi K.K. Hasa katika kuwakomboa utumwani, Mungu alijionyesha mtetezi wa haki za maskini.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Pamoja na kushurutishwa kufanya kazi wasioipenda, ilitolewa amri ya kuua watoto wao wote wa kiume: lakini mpango huo haukutekelezwa sawasawa (Kut 1:7-22).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mmoja kati ya watoto waliookolewa katika hatari hiyo ni Musa, wa kabila la Lawi (Kut 2:1-10; Eb 11:23; Mdo 7:17-22).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kisha kukimbia Misri Musa akaoa Mmidiani (Kut 2:11-22; Eb 11:24-27; Mdo 7:23-29): alipokuwa anachunga mifugo ya mkwewe kwenye mlima Sinai akaitwa na Mungu kutoka ndani ya kichaka kinachowaka moto kisiteketee.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mungu alimchagua ingawa ana kigugumizi yaani anaonekana hafai kushindana na Farao.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mungu akasisitiza aende mwenyewe, naye atatumia uwezo wake wa Kimungu kumlazimisha Farao.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kadiri Musa alivyoomba, Mungu alimfunulia jina lake takatifu YHWH ambalo linaeleweka kiasi tu, kama vile fumbo la Mungu mwenyewe (Kut 2:23-3:20; Mdo 7:30-35).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mapigo ya Wamisri  Mungu alipomtuma Musa kwa Farao alijua tayari huyo atakataa kuwaruhusu Waisraeli waende zao, mpaka aone mapigo yake kwa Wamisri.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa kuwa ulihitajika muda kuleta ukombozi, iliwabidi Waisraeli wawe na imani na subira hadi ahadi za Mungu zitimie.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini binadamu hatupendi kungojea ukombozi: hivyo Waisraeli wakaanza kunung’unika (Kut 5:1-6:1).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hata hivyo Mungu akaendelea na mpango wake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Maajabu aliyoyatenda huwa yanatokea Misri lakini si yote kwa wakati mmoja wala si kwa kiasi kile alichosababisha Musa kwa fimbo yake (Kut 6:28-7:7).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Tuna orodha mbalimbali za mapigo hayo, lakini kwa kawaida yanahesabiwa kumi: maji ya mto Naili kuwa mekundu kama damu, vyura kujaa nchi, chawa, nzi, tauni, majipu, mvua ya mawe, nzige, giza na hatimaye kifo cha wazaliwa wa kwanza wa kiume wa watu na wa wanyama.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Adhabu hizo ziliwapata Wamisri, lakini si Waisraeli: hivyo ilikuwa wazi kuwa Mungu anabagua watu wake na watu waovu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Katika pigo la kumi Waisraeli waliopolewa kwa kuipaka milango yao damu ya mwanakondoo (Kut 11:1-10; Mdo 7:36-37; Eb 11:28).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hivyo Mungu aliwaandaa watu kupokea imani kwa Yesu Kristo, Mwanakondoo wa kweli na Mkombozi wa waliokuwa watumwa wa dhambi, shetani na kifo (Yoh 19:36; 1Kor 5:7; 1Pet 1:18-20).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hiyo ni wazi katika ibada iliyoagizwa ifanyike kila mwaka (Kut 12:1-14), yaani Waisraeli wale nyama ya mwanakondoo dume asiye na hila, pamoja na mkate usiotiwa chachu na mboga ya majani machungu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Yesu akaifanya ibada hiyo iwe ibada kuu ya agano jipya la milele, akiagiza tuifanye kwa ukumbusho wake, si tena kwa ukumbusho wa kutoka Misri (1Kor 11:23-26).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Safari ya kuendea Nchi ya ahadi  Kut 12:29-42 inasimulia Waisraeli wote walivyokimbia Misri pamoja na mifugo yao waliposikia mayowe kutoka nyumba za majirani wao wote.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Katika safari yao wakaongozwa na Mungu kwa sura ya wingu mchana na ya moto usiku (Kut 13:17-22; Yoh 8:12): hivyo Mungu alionyesha wazi kuwa hawaachi hata kidogo bali anawashughulikia kwa namna tofauti kadiri ya mahitaji.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kut 14:5-31 inasimulia jinsi Wamisri, kisha kuwalilia wafu wao, walivyoanza kuwatafuta Waisraeli kwa farasi na magari wakawakuta karibu na bahari ya Shamu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini Waisraeli walivuka bahari kama kwamba ni nchi kavu, kwa kuwa maji yamegawanyika.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kumbe Wamisri wakazama kwa kuwa maji yamerudi mahali pake (Eb 11:29).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Asubuhi Waisraeli wakaona maiti za Wamisri wote zikielea wakamshangilia Mungu aliyewaokoa (Kut 15:1-21 inatuletea wimbo ambao maneno yake ni kati ya yale ya kale zaidi katika Biblia).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hivyo Mungu aliwaokoa tena watu wake katika maji, na huu pia ni mfano wa ubatizo ambao unaadhimishwa hasa usiku wa Pasaka.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hata katika hatari ya kukandamizwa Mungu alidai Waisraeli watulie kwa imani ya kuwa ushindi ni wake tu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Tena walitakiwa wasiyasahau kamwe mang’amuzi hayo, kwa kuwa ndiyo msingi wa imani ya dini yao.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Sisi vilevile tunatakiwa kukumbuka daima ubatizo wetu ambapo Mungu ametuokoa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Baada ya ushindi wa Pasaka safari ikaendelea mpaka kufikia nchi aliyoahidi Mungu, ila Waisraeli wakaja kusahau uweza wake na kumlalamikia kipumbavu hata kumchosha. 1Kor 10:1-11 inatuonya tusifanye vile.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kama kawaida malalamiko ya kwanza yalihusu kula na kunywa (Kut 15:22-17:7).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mungu aliwakubalia kwa kuwateremshia kwale halafu mana: hasa chakula hicho kiliwashangaza Waisraeli wakazidi kukikumbuka hata wakamdai Yesu awapatie tena kama kweli ndiye Musa mpya.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Yesu akawajibu kuwa mwenyewe ndiye chakula cha uzima kutoka mbinguni kinachotulisha safarini hapa (Yoh 6:22-59).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Vilevile kuhusu maji, Mungu aliyatokeza katika mwamba huko Masa au Meriba, lakini alichukizwa sana na matendo yao (Eb 3:15-19).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Shida nyingine ya kawaida kwa makabila ya wahamaji ni kupigana vita.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Waisraeli walilazimika kufanya hivyo na Waamaleki, wakapata ushindi si kwa nguvu zao, ila kutokana na sala ya Musa, mwombezi wao (Kut 17:8-16).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Sisi taifa la Mungu tunatakiwa tutegemee sala kuliko uhodari wetu, na daima tuwe na watu wenye kumuinulia Mungu mikono yao kama Musa jangwani.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Agano la Mlima Sinai  Walipofikia mlima huo wa kutisha, Mungu alimuita Musa aupande ili aseme naye, huku wengine wakibaki chini.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hapo akampa Musa masharti ya agano lake na Waisraeli (Kut 19).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Akiwa Muumba na hasa Mkombozi wao alidai waishi kitakatifu kwa kushika amri kumi, ambazo tatu zinahusu heshima kwake na saba uhusiano na watu wengine (Kut 20:2-17).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ndiyo mawe mawili ambayo Musa alipewa halafu Yesu akayakamilisha katika amri kuu ya upendo kwa Mungu na kwa jirani (Mk 12:28-34).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Amri hizo zinaweza kujulikana na kukubaliwa na mtu yeyote mwenye mapenzi mema, lakini Mungu alipenda kutusaidia tujue kwa urahisi na hakika zaidi tufanye nini ili kumpendeza, tuwe watu wake naye awe Mungu wetu kwelikweli.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Agano hilo upande wa Mungu ni imara kwa kuwa yeye ni mwaminifu kabisa, shida iko upande wetu tulio geugeu, tukiahidi tusitekeleze.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ndiyo sababu likahitajika agano lingine lililofungishwa na Yesu Kristo (2Tim 2:11-13).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ndama ya dhahabu  Kut 32 inasimulia uasi wa Waisraeli ulivyofikia kilele chake walipojitengenezea mungu wa dhahabu mwenye sura ya fahali (Biblia kwa dharau inasema “ndama” na “mla nyasi”).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hata Haruni, kaka yake Musa, alikubali kufuata matakwa yao huku mdogo wake akichelewa mlimani (Mdo 7:38-42).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Musa akambembeleza Mungu asiwaangamize watu wake, hivyo akawa mfano bora wa mwombezi, kwa kuwa hakujali ahadi ya Mungu ya kumfanya chanzo cha taifa lingine kubwa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kazi hiyo ni hasa ya Bwana Yesu ambaye aliwatetea watu wake kwa kumwaga damu yake, na anazidi kuwaombea kwa Baba yake (Eb 7:25-27).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mungu kujifunua tena kwa Musa  Kut 33:18-34:9 inasimulia jinsi Mungu alivyokubali kiasi ombi la Musa la kumuonyesha utukufu wake; badala ya kumuonyesha uso wake (Yoh 1:18) alijifunua kwake kwa kulitangaza na kulifafanua jina lake: YHWH ni mwingi wa rehema na uaminifu, anawaonea wivu watu wake, yaani hawezi kukubali waabudu miungu mingine kwa hasara yao.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ndiyo sababu alipoagana nao kwa kuandika tena amri zake kumi katika mawe, pamoja na kuahidi kuwafukuza wenyeji wa nchi takatifu ili kuwapatia nafasi Waisraeli, aliwaagiza wasichanganyikane nao wasije wakavutwa katika Upagani.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hasa alikataza ndoa za mseto ili kulinda usafi wa imani.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa namna ya pekee Kristo analipenda na kulionea wivu Kanisa lake analolitaka bikira safi katika imani na maadili (2Kor 11:2; Ef 5:25-27): hivyo tunaposhirikiana na watu wengine tuwe macho tusifuate mawazo, maneno na matendo yao, bali tushuhudie imani na upendo kwa maisha yetu tofauti na ya kwao (Yoh 17:15-17).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mambo ya Walawi  Kitabu hicho cha tatu kimejaa hasa sheria za ibada zenye kulenga utakatifu wa makuhani na wa sadaka.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Watu wa kabila la Lawi tu ndio walioruhusiwa kushughulikia ibada, tena kati yao ukoo wa Haruni tu ndio makuhani kamili.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kutokana na kazi hiyo Walawi hawakupewa sehemu ya nchi takatifu, ila Mungu mwenyewe ndiye fungu lao.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini taifa lote lilitakiwa liwe takatifu kutokana na uhusiano wake na Mungu (Law 19:1).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Polepole maana ya utakatifu huo ilizidi kueleweka si kukwepa unajisi wa kiibada tu, bali unategemea hasa mwenendo mwadilifu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hesabu Kitabu cha nne kinaitwa hivyo kwa sababu kinaleta hesabu mbalimbali, hasa ya idadi ya Waisraeli: wanaume wa kuweza kwenda vitani walikuwa 603,500 (mbali na Walawi waliohesabiwa peke yao: wanaume 22,000 wakiwa pamoja na watoto wa kiume); ukiongeza wanawake na watoto mpaka umri wa miaka ishirini, basi jumla yao iliweza kufikia watu milioni tatu, ingawa si lazima kuamini idadi hiyo ni sahihi (pengine namba hizo hazilingani katika makala kwa kuwa ilikuwa rahisi kukosea wakati wa kunakili).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Uzito wa kazi ya kuwaongoza watu wengi hivyo wanaonung’unika kila mara ulimchosha Musa hata akamuomba Mungu tena ampunguzie mzigo au amuue kabisa (Hes 11:1-30).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Musa alieleza shida yake kama rafiki kwa mwenzake, kwa unyofu uleule wa watu wengine wa Mungu katika Biblia.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mungu akamkubalia akawashirikisha watu sabini roho yake kwa ajili ya uongozi katika ngazi mbalimbali.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Huo pia ni mfano wa Agano Jipya, ambapo askofu hawezi kuchunga waamini peke yake, bali anahitaji msaada wa viongozi wa daraja za chini, yaani mapadri na mashemasi (Mdo 6:1-6).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Katika nafasi hiyo Musa alimueleza Yoshua kwamba hawaonei kijicho kwa kupewa karama, tena angependa kama Waisraeli wote wangekuwa manabii.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hamu hiyo ikatimia siku ya Pentekoste: katika Kanisa wote wanapewa Roho Mtakatifu na kuwa manabii, hata wanawake na watoto (Mdo 2:16-18).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kinyume chake Hes 12 inasimulia kijicho kilivyowafanya dada na kaka wa Musa wamseme wakijidai nao pia ni manabii.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini Mungu akawaeleza kuna namna mbalimbali za unabii, na Musa ni wa pekee.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kisha akatoa adhabu ambayo ikaondolewa kwa maombezi ya Musa tu: ndiyo sababu anasifiwa kwa upole wake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kijicho kitasumbua daima taifa la Mungu, hata katika Agano Jipya (1Kor 12:1-31; 14:37-38).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Waisraeli walipofikia mipakani mwa nchi takatifu walituma wapelelezi ili waivamie, nao waliporudi walisimulia uzuri wake, lakini pia walitisha kwa kuzidisha habari za wananchi na miji yao (Hes 13).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hapo Waisraeli wakaanza kunung’unika usiku kucha (Hes 14) wakapanga kuwaua kwa mawe Kalebu na Yoshua waliotaka kuivamia nchi bila ya hofu kwa jina la Bwana.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini Mungu akaonyesha utukufu wake na kutisha ataleta tauni ili kuwaangamiza wote kwa ukaidi wao.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa maombezi ya Musa, akakubali kuwahurumia lakini akaamua warudi jangwani na kuzungukazunguka huko mpaka wafe wote; ila watoto wao pamoja na Kalebu na Yoshua ndio watakaoingia nchi takatifu kuimiliki.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Maana ya kiroho ni kwamba hatutakiwi kuzitia shaka ahadi za Mungu; hata zikionekana ngumu kupatikana, ni lazima tuwe na moyo mkuu na imani hata tukabili vipingamizi vyovyote.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kinyume chake, Waisraeli walipoamua kuivamia nchi kwa kusikitikia adhabu waliyopewa wakashindwa kabisa, maana ni lazima tumtii Mungu kwa wakati wake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Pia kughairi kutokana na matatizo kunaweza kukatusukuma tutende namna ambayo haimpendezi tena; ni lazima tuchukue majukumu ya matendo yetu na kukubali adhabu au matatizo tuliyojitakia:majuto hayo yanafaa kwa kuonyesha utiifu kwa Mungu (Zab 119:71).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Manung’uniko ya Waisraeli katika safari yao jangwani yakawaletea adhabu nyingine, mojawapo ile ya kugongwa na nyoka wengi wenye sumu kali.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini walipoomba msamaha, Mungu akamuagiza Musa atengeneze nyoka wa shaba na kumuinua juu ya mti ili mtu aliyeumwa akimtazama tu apate kupona (Hes 21:4-9).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ufafanuzi wa tukio hilo ulitolewa na Yesu mwenyewe: ndiye aliyeinuliwa juu ya mti wa msalaba ili watakaomtazama kwa imani wapate kuishi (Yoh 3:14-15).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kumbukumbu la Torati (Sheria)  Kitabu hicho cha mwisho cha Torati kiliandikwa kama miaka 600 baada ya Musa, ingawa kina namna ya hotuba tano alizoweza kuwatolea Waisraeli kabla hajafa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kinapitia upya matukio ya wokovu ya wakati wa Musa kikifaidika na ujumbe wa manabii, hasa Hosea.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa msingi huo, kitabu hiki kinasisitiza sana upendo kwa Mungu, uaminifu kwa agano la mlima Sinai pamoja na tuzo na adhabu zitakazotolewa kufuatana na matendo ya Waisraeli.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Katika maneno yake yote ya kitabu hiki, maarufu ni hasa yale ya 6:4-9 ambayo Mwisraeli yeyote anayakariri kila siku katika sala na kuyashika pengine neno kwa neno.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Maneno mengine muhimu sana yapo 26:5-10: ni kama kanuni ya imani ambayo Mwisraeli alikuwa anaiungama mbele ya Mungu wakati wa kumtolea malimbuko ya ardhi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hivyo alikuwa akikiri amepewa yote na Bwana, halafu akaweza kuyafurahia mavuno.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Baada ya hotuba hizo, Kumb 31:1-8 inasimulia jinsi Musa alivyomuachia Yoshua uongozi wa Waisraeli wote kwa kumwekea mikono (Hes 27:12-23).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Musa alifikia mpakani mwa nchi takatifu asikubaliwe kuiingia kama adhabu ya makosa yake, ila alionyeshwa yote kutoka mlimani (Kumb 32:48-52) halafu akafariki (Kumb 34).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kazi aliyopangiwa iliishia huko, mwingine akampokea na kuendeleza ukombozi wa Kimungu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Binadamu wote ni vyombo tu vinavyotumika kwa muda fulani, halafu vinaweza kuachwa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kumbe Mungu ndiye mtendaji mwenyewe ambaye hasinzii wala halali, bali anazidi kuwashughulikia watu wake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa imani hiyo tuwe daima tayari kuwaachia wengine nafasi yetu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Vitabu vinavyofuata Kumbukumbu la Torati (Sheria) Vitabu vinavyofuata katika Biblia ya Kiebrania (Yoshua, Waamuzi, Samweli na Wafalme) vinataka kuthibitisha kwamba kweli ikawa kama hiki kinavyosema: Waisraeli walipofuata agano (wakati wa Yoshua) waliteka nchi ya ahadi na kuifurahia, lakini walipozidi kuasi (wakati wa Waamuzi, Samweli na Wafalme) walikuja kunyang’anywa nchi ile yote, kwanza sehemu nzuri zaidi (kaskazini), halafu ile hafifu zaidi (kusini).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hapo Waisraeli wote wakajikuta tena utumwani katika nchi ya kigeni kama kabla ya Musa, wakikosa hata sanduku la agano, lililopotea wakati wa maangamizi ya Yerusalemu na hekalu lake, baada ya wao kufikia hatua ya kula watoto wao kutokana na njaa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Vitabu hivyo vilikamilishwa wakati wa kukaa uhamishoni Babeli, vikiwa jibu la swali kuu lililowakwaza huko: je, Mungu wetu ameshindwa?


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Waandishi walichagua matukio mbalimbali ya historia baada ya Yoshua ili kuthibitisha kuwa aliyeshindwa ni Israeli, si Mungu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Historia hiyo inaonyesha mfululizo wa maasi hata baada ya Mungu kutuma waamuzi na manabii wake ili kuwaonya Waisraeli na kuwaelekeza upya.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lengo la waandishi halikuwa kutunza kumbukumbu za mambo yote kwa usahihi na ukamilifu, bali kuelekeza njia ya kupata wokovu hata baada ya Israeli kuonekana imekoma moja kwa moja.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kama vile Biblia nzima, vitabu hivyo vinalenga wokovu wetu, vikihakikisha kuwa Mungu anaweza kuleta mwanzo mpya hata hali ikiwa mbaya namna gani.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ndiyo sababu habari ya mwisho kabisa ni ya kuleta tumaini: kwamba mfalme Yekonia alitolewa gerezani (alipokaa miaka 37) na kufanywa mgeni wa kudumu mezani pa mfalme wa Babeli.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Yoshua (1210-1200 hivi K.K.)  Kitabu cha sita cha Biblia kinatupasha habari za uvamizi wa nchi takatifu ambao Waisraeli waliufanya chini ya Yoshua, ambaye ni mfano wa Yesu (hata jina lao kwa Kiyahudi ni moja, linalotafsiriwa “Mungu anaokoa”): ndiye aliyewaingiza watu katika nchi ya ahadi, si Musa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mara baada ya kushika uongozi, Yoshua alituma wapelelezi nchini; huko Yeriko, mji wa zamani kuliko yote ya dunia, walisaidiwa na Rahabu, kahaba aliyeamini kuwa ushindi utakuwa wa Mungu wa Israeli (Yos 2): kwa hiyo akaokolewa pamoja na ndugu zake, tena akajaliwa kuwa bibi wa babu wa mfalme Daudi, hata akatajwa na Injili kama bibi wa Yesu Kristo (Math 1:5-6), halafu akachukuliwa kama mfano wa imani (Eb 11:31) na wa matendo mema (Yak 2:25).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Yoshua aliwavusha Waisraeli pakavu kati ya mto Yordani (Yos 3-4) na hivyo akawaingiza katika nchi takatifu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hapo ikawabidi kwanza wafunge tena agano na Mungu kwa kutahiriwa wanaume wote na kwa kuadhimisha Pasaka ambapo kwa mara ya kwanza walikula mazao ya nchi hiyo waliyoahidiwa: ndio mwisho wa mana na wa kipindi cha jangwani (Yos 5:1-12).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hata sisi tutaacha kula mkate toka mbinguni tutakapoingia pale tulipoahidiwa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Baada ya matendo hayo ya kidini Mungu alimtokea Yoshua kama amirijeshi wa Israeli ili kumhakikishia kwamba mwenyewe ataongoza mambo, hivyo Yoshua amtegemee akijisikia chombo chake tu (Yos 5:13-15).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ni rahisi kwa kila binadamu aliyeshika uongozi kujisikia mwenyewe na hivyo kuacha kumtegemea Mungu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kumbe Yoshua kwa kupokea ujumbe huo akaweza kushinda watu wenye maboma, nguvu na silaha kali kuliko Waisraeli.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwamba hiyo ni nguvu ya Mungu inaonekana wazi hasa katika simulizi la kuteka Yeriko (Yos 6:1-21): huko Waisraeli walifanya maandamano ya ibada mpaka kuta za mji zikaanguka.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Vita vyetu vya kiroho na vya kitume vitegemee hasa sala.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Baada ya vita vingi Yoshua akayagawia makabila 12 ya Israeli nchi yote, ikiwa ni pamoja na sehemu zilizobaki chini ya wenyeji (Yos 12:1-13:14).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Huko Shekemu aliwadai wote wachague kumtumikia YHWH au miungu mingine, akisisitiza ugumu wa kumtumikia sawasawa Mungu aliye mtakatifu na mwenye wivu kwa watu wake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini wao walikubali kwa moyo wote kumtumikia Mungu tu, wakasimamisha jiwe kubwa kama kumbukumbu (Yos 24:1-28).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kabla hajafa Yoshua akawaita Waisraeli wote ili kuwaimarisha katika imani na umoja kwa kuwakumbusha maajabu waliyotendewa na Mungu na kwa kuwahimiza wamuonyeshe shukrani (Yos 23).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kukumbuka ni jambo muhimu ili tuishi kwa imani bila ya kudanganywa na maisha yanayosahaulisha kwa urahisi mambo ya Kimungu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Waamuzi (1200-1025 hivi K.K.)  Kitabu hiki kinaleta picha tofauti na kile cha Yoshua kuhusu hali ya nchi ya Kanaani baada ya uvamizi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kinaonyesha kuwa Waisraeli hawakufukuza wenyeji wote, bali waliteka baadhi tu ya maeneo yao wakaishi jirani nao.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Baada ya makabila ya Waisraeli kugawana nchi, kila moja likaanza kujitegemea: lakini bila ya umoja hakuna nguvu upande wa dini wala wa siasa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Upande wa dini, Waisraeli wakaanza kuchanganyikana na wenyeji Wapagani na kufuata utamaduni wao uliostaarabika zaidi, wakiwaiga katika yote: kuishi katika nyumba ya kudumu, kulima n.k. hata wakaabudu miungu yao ya kiume na ya kike kwa ukahaba wa kidini na kwa kuitolea sadaka watoto wao ili kujivutia fadhili zao, hasa mvua.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kutokana na makosa hayo, Mungu akawaacha wapatwe na ukame, njaa na zaidi ya hayo wanyanyaswe na makabila mbalimbali.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mara kwa mara Waisraeli wakamlilia yeye aliyewasikiliza walipokuwa wanaonewa Misri, naye akaitikia kwa kuwainulia mwanamume au mwanamke ambaye awashinde maadui na kuwarudishia amani (Amu 2:6-19).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Watu wa namna hiyo wanaitwa “waamuzi”: maana ya neno hilo si wasomi wanaosikiliza kesi na kutoa hukumu kadiri ya sheria zilizotungwa na bunge la nchi, bali walikuwa “watawala” wakati wa amani baada ya kushinda vita vya ukombozi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Waliweza kuwa watu wa kila aina, hata wasiotarajiwa kabisa, kwa kuwa mkombozi wa kweli alikuwa Mungu tu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Habari za waamuzi hao 12 haziwezi kupangwa kitarehe, kwa kuwa hazina dalili zinazotusaidia kujua ipi ilitangulia na ipi ilifuata.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Waandishi wenyewe hawakujua mwaka wa matukio hayo, hivyo walikusanya kumbukumbu walizokuwanazo kama kwamba waamuzi walifuatana mmoja baada ya mwingine kuongoza Israeli.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ukweli ni kwamba waliweza kuongoza kwa wakati mmoja huyu huku na huyu huku, kwa kuwa kila mmoja alihusika na eneo fulani tu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa kuwapanga mmoja baada ya mwingine, waandishi waliweza kusisitiza mara 12 kwamba Waisraeli walirudiarudia dhambi, na kwa sababu hiyo walirudiarudia kupewa na Mungu adhabu aliyoitabiri Musa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini fundisho muhimu zaidi ni kwamba Bwana, bila ya kujali ugeugeu wao, daima alikuwa tayari kuwaokoa walipomlilia msaada.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mwamuzi mmojawapo ni Gideoni aliyedumisha amani kwa miaka 40.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Alipoitwa na Mungu alijitetea kwa kusisitiza udogo na ufukara wake, lakini akajaliwa ishara zote alizoziomba ili kuhakikishiwa msaada (Amu 6:11-24,36-40).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Sura ya 7 inasimulia Mungu alivyopunguza askari wake ili ionekane wazi kuwa ushindi ni wa Mungu mwenyewe, hautegemei uhodari na wingi wa watu au silaha zao.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ni kawaida ya kazi ya Mungu kuonyesha uweza wake katika udhaifu wa binadamu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Waisraeli walipotaka Gideoni awe mfalme wao, akakataa katakata ili Bwana tu aendelee kuwatawala (Amu 8:22-23), lakini wazo hilo likaendelea kuenea, ingawa wengine walilipinga (Amu 9:1-21).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Nyongeza ya kitabu inaonyesha kuwa kumwasi Mungu kulisababisha hatimaye Waisraeli kupigana wenyewe kwa wenyewe.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ni kwamba, ukivunja amri ya kwanza unaweza kuja kuzivunja zote, na ukimkataa bab, hutakubali tena ndugu zako.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mstari wa mwisho unaeleza sababu nyingine ya fujo hizo: kutokuwepo mfalme mmoja juu ya makabila yote 12.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa kusema hivyo, kitabu kinatuandaa kusikia katika vitabu vinavyofuata jinsi ufalme wa Israeli ulivyoanzishwa kwa usimamizi wa Samweli, nabii na mwamuzi wa mwisho lakini mkuu kuliko hao 12.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ruthu  Katika fujo ya miaka ile, habari ya kitabu hiki kifupi inatujenga: inahusu mwanamke huyo Mpagani wa kabila la Moabu aliyeolewa na Mwisraeli huko ng’ambo ya Yordani.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Baada ya kufiwa mume wake akafuatana na mama mkwe hadi Bethlehemu ili aolewe na ndugu wa marehemu na kumzalia mtoto kadiri ya sheria.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Huyo mtoto akawa babu wa Daudi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hivyo kwa uaminifu wake mwanamke huyo pia akatajwa katika Injili kama bibi wa Yesu (Math 1:5-6).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Samweli (1050-1015 hivi B.C.) Vitabu viwili vya Biblia ya Kikristo vinaitwa kwa jina la mtu huyo, ambaye kwa njia yake Israeli ilianza kuwa na umoja zaidi na hatimaye kuwa ufalme.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Badala ya kila kabila kujitegemea, yote 12 yalikubaliana yawe na kiongozi mmoja wa kudumu ambaye cheo chake kirithiwe na mwanae.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa umoja huo waliweza kushinda maadui wao.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Vitabu hivyo vimekusanya kumbukumbu zote kuhusu mwanzo wa ufalme (1070-972 hivi K.K.), yaani kuhusu Samweli mwenyewe na wanaume wawili aliowapaka mafuta watawale Israeli kwa niaba ya Mungu: kwanza Sauli, halafu Daudi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kumbukumbu hizo zilikuwa nyingi na tofauti, hivyo tunakuta humo tata nyingi kuliko katika vitabu vingine vyote vya Biblia.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hasa mna hoja za kukubali mfumo wa ufalme na hoja za kuukataa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ukuu wa Samweli ulidokezwa na uzazi wake wa ajabu, kwa kuwa mama yake alikuwa tasa akampata baada ya kusali na kuweka nadhiri (1Sam 1).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hivyo baada ya miaka michache alihamia Shilo kwenye sanduku la agano kama mtumishi wa kuhani Eli. 1Sam 3 inasimulia wito wake: akiwa amelala karibu na sanduku hilo akaamshwa na Mungu mara tatu mpaka akafundishwa na Eli kumtambua na kumuitikia Mungu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hapo akamtabiria Eli adhabu kali, na hivyo Israeli ikajua kuwa amefanywa nabii wa Bwana.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Samweli aliwaamua Waisraeli kwa kuwakomboa mikononi mwa Wafilisti (1Sam 7), lakini ni muhimu hasa kwa kuwaanzishia ufalme kwa kuwaweka wakfu kwanza Sauli halafu Daudi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kadiri ya 1Sam 8, yeye na Mungu hawakupendezwa na jinsi Waisraeli wengi walivyotaka kuiga mtindo wa mataifa yote: Samweli aliwaangalisha kuhusu matatizo na unyonyaji wa wafalme, naye Mungu aliona katika ombi hilo uasi ambao Waisraeli wanamkataa asiwatawale tena, lakini akamuagiza Samweli awakubalie.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ukweli ni kwamba mfalme aliwekwa wakfu kwa Mungu kama mwakilishi wake akitakiwa kutimiza matakwa yake, hasa kwa kusikiliza anamuambia nini kwa kinywa cha manabii wake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ndiyo sababu Samweli alizidi kumuelekeza Sauli, na hatimaye akamkataa kwa ukaidi wake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mabishano kati ya Samweli na Sauli ni mwanzo wa mabishano yote kati ya manabii na wafalme ambao hawakutaka kumtii Mungu, na hatimaye wakadhulumu na kuua manabii wake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mamlaka ya neno la Mungu lililoletwa na nabii ilitakiwa kuwa juu ya mamlaka ya serikali na nguvu ya kijeshi alivyokuwa navyo mfalme.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini mara nyingi wafalme, kwa kujivunia cheo chao, walishindwa kumnyenyekea nabii wa Mungu, wakaona afadhali kufuata manabii wengine wengi waliosema uongo ama kwa kudanganywa na matarajio yao ama kwa kujipendekeza kwa mfalme na kwa taifa lote.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mfalme Sauli (1030-1010 hivi K.K.) na mfalme Daudi (1010-970 hivi K.K.)  1Sam 9:11-10:16 inasimulia Sauli alivyoteuliwa kuwa mfalme wa kwanza.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Akitawala karibu miaka ishirini, alifanya makosa na kulaumiwa na Samweli, hata akakataliwa kabisa na Mungu kwa kutomtii kikamilifu (1Sam 15).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ingawa akaendelea kutawala kwa muda fulani, polepole alijitokeza kijana Daudi ambaye akaja kuanzisha ukoo wa kifalme wa milele. 1Sam 16-17 inaanza kutuletea mkusanyo wa hadithi juu ya Daudi ambazo zinampatia sifa aliyostahili, ingawa nyingine zinagongana: k.mf. kama aliingia katika utumishi wa Sauli kutokana na uhodari wake katika muziki au katika vita.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Uhodari huo wote ukaendelea kusifiwa ila Daudi aliutumia kwa utukufu wa Mungu: ndiye aliyeingiza ala mbalimbali katika ibada na kutunga zaburi kadhaa, na ndiye aliyeeneza utawala wa Israeli kuliko yeyote.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kadiri alivyozidi kupendwa na Mungu na watu, Sauli alimchukia kwa kijicho na kutaka kumuua (1Sam 18:6-16).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Daudi alipolazimika kukimbia na kuunda kikosi chake akapata nafasi rahisi ya kumuua Sauli lakini alijizuia kwa kuheshimu krisma aliyopakwa awe mfalme (1Sam 24 na 26): hivyo ni mfano bora wa kujali wito wa Kimungu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Baada ya kufanywa mfalme wa kabila lake (Yuda, yaani Kusini) na ya kupigana vita na mwana wa marehemu Sauli, Daudi akakubaliwa kuwa mfalme wa Israeli yote (yaani Kaskazini pia): pamoja na taarifa hiyo, 2Sam 5:1-12 inatuambia alivyoteka Yerusalemu uliokuwa bado mikononi mwa Wapagani akaifanya makao makuu ya kisiasa na ya kidini ya taifa lote la Mungu ili aunganishe Kaskazini na Kusini katika mji huo uliopo katikati.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kuanzia hapo Yerusalemu ukawa mji mtakatifu wa dini tatu zinazomuabudu Mungu wa Abrahamu. 2Sam 6 inasimulia sanduku la agano lilivyohamishiwa Yerusalemu kwa shangwe kubwa; hasa Daudi alicheza mbele ya Mungu kwa nguvu zake zote huku amevaa nguo ndogo ya kikuhani tu, bila ya kujijali kama kifalme.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa unyenyekevu wake alimpendeza Mungu akapewa naye ahadi ya ajabu, yaani kwamba ufalme wake utadumu milele (2Sam 7).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Pamoja na hayo, Daudi akabaki kielelezo cha mfalme wa Israeli, ambaye awe tofauti na wengine wote kwa kuwa hasa mtumishi mnyenyekevu wa Mungu bila ya kuyumba kwa kuelekea miungu mingine.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kisha kupewa ahadi hiyo alikwenda mbele ya Mungu na kusali vizuri kama kawaida yake hata nje ya ibada: sala yake ya sifa na shukrani imejaa mshangao kwa ukuu wa Mungu na fadhili zake na kumalizika kwa ombi nyenyekevu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ingawa hakukubaliwa kumjengea Mungu hekalu la ajabu alivyokusudia, amekuwa mwalimu wa sala kwa nyakati zote: hata leo liturujia inategemea sana zaburi zake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Utabiri huo wa nabii Nathani ukawa chanzo cha uimara wa ufalme wa Yerusalemu kwa miaka 400 hivi, halafu ukaja kuongoza tumaini la Waisraeli hasa walipodhulumiwa, k.mf. zamani za Yesu chini ya ukoloni wa Kirumi, ambapo wote walimtazamia mwana wa Daudi mwenye kurudisha ufalme wa Israeli.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa mchango wa manabii mbalimbali ujio wake ulitarajiwa kuwa hatua mpya ambapo kasoro za wafalme waliotangulia zitakoma.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Matendo mengine tofauti yaliyoathiri sana maisha ya Daudi ni dhambi alizotenda kwa ajili ya mke wa Uria Mhiti, yaani uzinifu, unafiki, ulevyaji na uuaji wa askari huyo mwadilifu (2Sam 11).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Basi, Nathani akamuendea ili kumlaumu na kumtabiria adhabu mbalimbali, hasa kwamba upanga hautaondoka nyumbani kwake (2Sam 12:1-25).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ikawa hivyo hasa kwa sababu ya Absalomu mwanae ambaye alimuua kaka yake (2Sam 13:22-37) na baada ya kusamehewa akafanya njama hata akamfukuza Daudi toka Yerusalemu (2Sam 14:28-15:29) akazini na masuria wake mahali pa wazi (2Sam 16:20-23).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hata hivyo Daudi akazidi kumpenda na alipoambiwa amekufa akamlilia kwa namna ambayo iliwashangaza na kuwachukiza waliompigania: yeye ambaye alijiombea na kupewa msamaha wa Mungu hakumchukia mwanae aliyehatarisha maisha yake (2Sam 18:19-20:8). 2Sam 24 pia inatuchorea sura yake ya kiroho: alipoadhibiwa na Mungu kwa tauni iliyoua Waisraeli wengi baada ya yeye kuhesabu askari wote alioweza kuwategemea vitani, basi kama mchungaji mwema aliomba adhabu imuangukie mwenyewe, lakini si kondoo zake wasio na kosa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mfalme wa kumpendeza Mungu ni mchungaji wa watu wake; Kristo mwana wa Daudi anawajua kondoo zake mmojammoja kwa jina, naye amejitwisha adhabu ya makosa yao: ndiye mfalme na mchungaji bora.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Habari za mwisho za Daudi zinapatikana katika 1Fal 1-2 tunaposikia juu ya njama ya mtoto mwingine: Adonia alitaka kutawala akajifanya mfalme huku Daudi mkongwe hana habari.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini Nathani akaingilia kati ili mwandamizi awe Solomoni, ambaye alipozaliwa na mke wa Uria alimhakikishia Daudi msamaha wa Mungu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Vitabu vya Wafalme Vitabu hivyo viwili vinapitia historia ya Israeli kuanzia mwaka 972 hadi 560 hivi K.K. vikionyesha mwenendo wa kila mfalme upande wa dini, hasa katika kutekeleza maneno ya Kumbukumbu la Torati, ya kwamba Mungu ni mmoja, hivyo hekalu lake liwe moja tu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa kuwa wafalme wote wa kaskazini na karibu wale wote wa kusini walikwenda kinyume, vitabu hivyo vinaanza na ufalme imara na wa fahari ulioweza kumjengea Mungu hekalu la ajabu, kumbe vinaishia na hali mbaya na ya aibu kuliko ilivyokuwa kabla ya Musa, wafalme wakiwa wafungwa Babeli, Waisraeli wote uhamishoni na hekalu lenyewe magofu tu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini waandishi hawakusimulia hayo ili kutunza kumbukumbu za zamani kama wanavyofanya wanahistoria, bali kwa lengo la kuonyesha tena uaminifu wa Mungu, aliyezidi kutuma manabii wake hata baada ya kuona hawasikilizwi, bali wanadhulumiwa hata kuuawa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa kutegemea uaminifu huo, Wayahudi waliohamishiwa Babeli waliweza kutumaini mwanzo mpya.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hasa manabii wa mwisho wa wakati huo, Yeremia na Ezekieli, waliwatia moyo kuwa Mungu atabadili mioyo yao na kufanya nao Agano Jipya.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mfalme Solomoni (970-931 hivi K.K.)  Ufalme wake uliweza kustawi kuliko ule wa baba yake kutokana na msingi imara aliouweka Daudi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini mwenyewe aliudhoofisha na kusababisha mara baada ya kifo chake utokee utengano kati ya makabila ya Kaskazini na yale ya Kusini.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kati ya kazi muhimu alizozifanya, mojawapo ni kujenga hekalu la Yelusalemu na kuliweka wakfu kwa sherehe kubwa ya siku saba, ambapo Mungu alionyesha kibali chake kwa kulijaza kwa sura ya wingu (1Fal 8).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Polepole hekalu hilo likaja kuwa la pekee hata patakatifu pengine pote pakakatazwa chini ya mfalme Yosia.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ingawa Solomoni anasifiwa kwa hekima yake, alishindwa kukwepa majivuno na tamaa, akataka kuwapendeza wake zake waliokuwa 700 (mbali na masuria 300), wengi wao Wapagani, hata akawajengea mahali pa kuabudia miungu yao akamchukiza Mungu hata akamtabiria mtoto wake atanyang’anywa sehemu kubwa ya ufalme (1Fal 11:1-13) ikawa hivyo.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Baada yake, makabila ya kaskazini yalitawaliwa na wafalme wa koo mbalimbali (931-722), kumbe yale ya kusini yalitawaliwa na watu wa ukoo wa Daudi tu (931-587).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Wafalme wote wa kaskazini wanasemwa kuwa wabaya.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kati ya wafalme wa kusini, wema ni 2 (Ezekia na Yosia); wengine wema kiasi; wengine wabaya.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hatimaye Waisraeli wa kaskazini walipelekwa uhamishoni Ashuru (722) wasirudi tena.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Wale wa kusini walipelekwa uhamishoni Babeli (587) lakini baadhi wakarudi (kuanzia 538).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Manabii  Tofauti na mtangulizi wake, Daudi alimpendeza Mungu, si kwa sababu hakufanya makosa, bali kwa sababu alikuwa tayari kumsikiliza akisema kwa njia ya manabii wake Nathani, Gadi n.k. Alikubali kukosolewa, kuonywa na kuambiwa la kufanya.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kila mfalme baada yake alitakiwa kufanya hivyo.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa kiasi kikubwa, miaka ya wafalme wa Israeli na Yuda ni pia miaka ya manabii bora walioinuliwa na Mungu alivyotaka ili kuwakemea au kuwafariji Waisraeli.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kazi yao kubwa haikuwa kutabiri yatakayotokea, bali kuwa madaraja kati ya Mungu na watu wake, wakiwafahamisha yeye anawaza na kutaka nini.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

“Nabii” ni hasa mtu “anayesema kwa niaba” ya Mungu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Si lazima aandike kitu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Njia zake za kuwasiliana na Mungu zinafanana na zile za dini nyingine: kuota, kupata njozi, kutoka nje ya nafsi na hata kutazamia kwa kutumia vifaa maalumu vya kubashiria.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Lakini polepole hivyo vya mwisho vikaja kulaumiwa, kumbe Neno lenyewe likaja kushika nafasi ya kwanza kuliko dalili za ajabu zinazoweza zikapatikana hata katika vichaa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa kuwa Roho ni wa Bwana tu, akijalia unabii ni kama karama ipitayo: hivyo mtu yuleyule anaweza akasema mara ukweli mara uongo.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Vilevile karama hiyo haithibitishi usahihi wa imani na uadilifu wa mhusika.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hatimaye baadhi yao wakaanza kuitwa "manabii wa uongo", kwa sababu ya kutabiri uongo kwa niaba ya Mungu (kwa makusudi mazima au kwa kujidanganya) na zaidi kwa sababu ya kupotosha imani na maadili ya taifa lake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Manabii Eliya na Elisha (865-790 hivi K.K.)  Waisraeli walielekea dini za kandokando kwa sababu zilikuwa zinaahidi kufanikisha maombi yao kwa ibada za hakika, wakati Mungu ana hiari ya kupokea au kukataa sadaka zao.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Waisraeli walijaribu kufuata pande zote mbili kwa pamoja, ila Mungu hakuweza kukubali, kwa kuwa ni peke yake tu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Imani yao iliyumba hasa wakati mfalme Ahabu alipotawala Kaskazini (869-850 hivi K.K.), ambapo Yezebeli, mke wake, alifanya juhudi kubwa za kuikomesha kabisa imani yao kwa YHWH ili wamuabudu  Baali, mungu mkuu wa kwao aliyehusika na mvua, kufuatana na sanamu mbili zilizotengenezwa na Yeroboamu I zikiwa na sura ileile ya Baali (fahali wa dhahabu).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mezani pa malkia huyo walikuwa wanalishwa manabii wa uongo 850 kumbe manabii wa Bwana waliuawa karibu wote.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hapo Mungu akamtuma Eliya (1Fal 17-18) ambaye jina lake lina maana ya kwamba, “Mungu wangu ni YHWH” na linajumlisha kazi yake ya kutetea kwa ari zote imani ya kweli hata akaiokoa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ili kuondoa utata wa kuabudu pande mbili, Eliya kwanza alizuia mvua isinyeshe nchini miaka mitatu na nusu, ibada kwa Baali zisifanikiwe hata kidogo, halafu akashindana na manabii hao hadhara ya Israeli yote juu ya mlima Karmeli.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Tofauti na mbinu za manabii 450 wa Baali, waliofikia kujichanja na kutoka damu ili kuvuta moto kutoka mbinguni wasifaulu, Eliya aliomba tu kwa unyofu kwamba Mungu ajitokeze ili kugeuza mioyo ya watu wake wamrudie.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa kuteremsha moto toka mbinguni juu ya sadaka yake YHWH alithibitisha kuwa ndiye Mungu pekee na kuwa anaendelea kuwaokoa watu wake.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Baada ya Eliya kuwachinja wote aliruhusu mvua inyeshe tena.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ndiyo sababu anasifika kwa nguvu ya sala yake (Yak 5:17-18).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hasa ni kwamba, baada ya kukimbia hasira ya Yezebeli aliyemuapia atamuua kabla ya kesho yake, akisali pangoni  juu ya mlima Sinai kama Musa mwanzoni mwa agano la Israeli na Bwana, alijaliwa kutokewa na kuagizwa upya na Mungu katika sauti ndogo ya upepo mtulivu akamilishe kazi yake hasa kwa kuwafanya Elisha nabii na Yehu mfalme (1Fal 19:1-18).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hata katika Yesu kugeuka sura mlimani akatokea pamoja na Musa ili wamshuhudie kama wawakilishi wa Torati na Manabii (Mk 9:2-13).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa jinsi alivyofanya kazi kwa ari, na kwa kupalizwa juu ya gari la moto (2Fal 2:1-18) akalinganishwa na moto (YbS 48:1-11) akatabiriwa atarudi kabla ya siku ya Bwana (Mal 3:23-24).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ndiyo sababu Injili zinamtaja mara nyingi.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa miaka zaidi ya 50 kazi yake iliendelezwa na Elisha, ambaye anasifika pia kwa miujiza yake (YbS 48:12-16) na pamoja na mwalimu wake amechukuliwa na Yesu kama mfano wa unabii wake utakaowaokoa mataifa baada ya Israeli kumkataa (Lk 4:24-27).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Elisha alijihusisha sana na siasa akaombwa shauri na wafalme mbalimbali hata wa nchi za nje.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Kwa kumpaka mafuta Yehu alianzisha mapinduzi dhidi ya ukoo wa Ahabu na kukomesha upotoshaji wake wa imani.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Mapinduzi hayo yakaenea kusini kwa kumuua Atalia, dada (au binti) wa Ahabu, aliyetawala miaka saba kisha kuua watu wote wa ukoo wa Daudi (mtoto Yoashi tu alinusurika).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Nabii Amosi (786-746 hivi K.K.)  Mungu aliendelea kukazania ufalme wa kaskazini kabla haujaangamizwa kabisa: tahadhari kabla ya hatari.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Ndiyo sababu alimtuma huko Amosi kutoka ufalme wa kusini, alipokuwa mfugaji karibu na jangwa.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Amosi aliona maendeleo makubwa ya kaskazini chini ya mfalme Yeroboamu II, lakini hakudanganywa nayo, bali alitabiri yatakoma mapema.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Aliona Waisraeli wanaoshika sabato na ibada mbalimbali, lakini wananyanyasa wenzao maskini: hapo akapiga kelele kudai kwanza haki itiririke kama maji ya mto ili ibada ziwe na maana.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hatimaye alikatazwa asiendelee kuhubiri, pia kwa sababu alikuwa mtu wa kusini, hivyo walifikiri anasema kwa kijicho tu.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Tofauti na Eliya na Elisha wasioacha maandishi, nabii huyo ana kitabu chenye mafundisho yake aliyoyatoa Kaskazini ingawa alikuwa mtu wa Kusini.


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Hakutarajia kutumwa na Mungu, ila ilimbidi akubali kutabiri kwa niaba yake (7:10-17), hasa kuwa Israeli itaangamizwa na kutekwa na Waashuru utumwani kwa makosa dhidi ya imani na ya haki pamoja na anasa (5-6).


Question: Bahari kuu ya wafilisti inapatikana wapi?

Historia ya Wokovu

Waisraeli wakakataa maneno yake hata wakatendwa alivyowatabiria (2Fal 17:5-23).