Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini mara nyingi wafalme, kwa kujivunia cheo chao, walishindwa kumnyenyekea nabii wa Mungu, wakaona afadhali kufuata manabii wengine wengi waliosema uongo ama kwa kudanganywa na matarajio yao ama kwa kujipendekeza kwa mfalme na kwa taifa lote.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mfalme Sauli (1030-1010 hivi K.K.) na mfalme Daudi (1010-970 hivi K.K.)  1Sam 9:11-10:16 inasimulia Sauli alivyoteuliwa kuwa mfalme wa kwanza.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Akitawala karibu miaka ishirini, alifanya makosa na kulaumiwa na Samweli, hata akakataliwa kabisa na Mungu kwa kutomtii kikamilifu (1Sam 15).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ingawa akaendelea kutawala kwa muda fulani, polepole alijitokeza kijana Daudi ambaye akaja kuanzisha ukoo wa kifalme wa milele. 1Sam 16-17 inaanza kutuletea mkusanyo wa hadithi juu ya Daudi ambazo zinampatia sifa aliyostahili, ingawa nyingine zinagongana: k.mf. kama aliingia katika utumishi wa Sauli kutokana na uhodari wake katika muziki au katika vita.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Uhodari huo wote ukaendelea kusifiwa ila Daudi aliutumia kwa utukufu wa Mungu: ndiye aliyeingiza ala mbalimbali katika ibada na kutunga zaburi kadhaa, na ndiye aliyeeneza utawala wa Israeli kuliko yeyote.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kadiri alivyozidi kupendwa na Mungu na watu, Sauli alimchukia kwa kijicho na kutaka kumuua (1Sam 18:6-16).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Daudi alipolazimika kukimbia na kuunda kikosi chake akapata nafasi rahisi ya kumuua Sauli lakini alijizuia kwa kuheshimu krisma aliyopakwa awe mfalme (1Sam 24 na 26): hivyo ni mfano bora wa kujali wito wa Kimungu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Baada ya kufanywa mfalme wa kabila lake (Yuda, yaani Kusini) na ya kupigana vita na mwana wa marehemu Sauli, Daudi akakubaliwa kuwa mfalme wa Israeli yote (yaani Kaskazini pia): pamoja na taarifa hiyo, 2Sam 5:1-12 inatuambia alivyoteka Yerusalemu uliokuwa bado mikononi mwa Wapagani akaifanya makao makuu ya kisiasa na ya kidini ya taifa lote la Mungu ili aunganishe Kaskazini na Kusini katika mji huo uliopo katikati.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kuanzia hapo Yerusalemu ukawa mji mtakatifu wa dini tatu zinazomuabudu Mungu wa Abrahamu. 2Sam 6 inasimulia sanduku la agano lilivyohamishiwa Yerusalemu kwa shangwe kubwa; hasa Daudi alicheza mbele ya Mungu kwa nguvu zake zote huku amevaa nguo ndogo ya kikuhani tu, bila ya kujijali kama kifalme.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa unyenyekevu wake alimpendeza Mungu akapewa naye ahadi ya ajabu, yaani kwamba ufalme wake utadumu milele (2Sam 7).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Pamoja na hayo, Daudi akabaki kielelezo cha mfalme wa Israeli, ambaye awe tofauti na wengine wote kwa kuwa hasa mtumishi mnyenyekevu wa Mungu bila ya kuyumba kwa kuelekea miungu mingine.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kisha kupewa ahadi hiyo alikwenda mbele ya Mungu na kusali vizuri kama kawaida yake hata nje ya ibada: sala yake ya sifa na shukrani imejaa mshangao kwa ukuu wa Mungu na fadhili zake na kumalizika kwa ombi nyenyekevu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ingawa hakukubaliwa kumjengea Mungu hekalu la ajabu alivyokusudia, amekuwa mwalimu wa sala kwa nyakati zote: hata leo liturujia inategemea sana zaburi zake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Utabiri huo wa nabii Nathani ukawa chanzo cha uimara wa ufalme wa Yerusalemu kwa miaka 400 hivi, halafu ukaja kuongoza tumaini la Waisraeli hasa walipodhulumiwa, k.mf. zamani za Yesu chini ya ukoloni wa Kirumi, ambapo wote walimtazamia mwana wa Daudi mwenye kurudisha ufalme wa Israeli.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa mchango wa manabii mbalimbali ujio wake ulitarajiwa kuwa hatua mpya ambapo kasoro za wafalme waliotangulia zitakoma.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Matendo mengine tofauti yaliyoathiri sana maisha ya Daudi ni dhambi alizotenda kwa ajili ya mke wa Uria Mhiti, yaani uzinifu, unafiki, ulevyaji na uuaji wa askari huyo mwadilifu (2Sam 11).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Basi, Nathani akamuendea ili kumlaumu na kumtabiria adhabu mbalimbali, hasa kwamba upanga hautaondoka nyumbani kwake (2Sam 12:1-25).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ikawa hivyo hasa kwa sababu ya Absalomu mwanae ambaye alimuua kaka yake (2Sam 13:22-37) na baada ya kusamehewa akafanya njama hata akamfukuza Daudi toka Yerusalemu (2Sam 14:28-15:29) akazini na masuria wake mahali pa wazi (2Sam 16:20-23).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hata hivyo Daudi akazidi kumpenda na alipoambiwa amekufa akamlilia kwa namna ambayo iliwashangaza na kuwachukiza waliompigania: yeye ambaye alijiombea na kupewa msamaha wa Mungu hakumchukia mwanae aliyehatarisha maisha yake (2Sam 18:19-20:8). 2Sam 24 pia inatuchorea sura yake ya kiroho: alipoadhibiwa na Mungu kwa tauni iliyoua Waisraeli wengi baada ya yeye kuhesabu askari wote alioweza kuwategemea vitani, basi kama mchungaji mwema aliomba adhabu imuangukie mwenyewe, lakini si kondoo zake wasio na kosa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mfalme wa kumpendeza Mungu ni mchungaji wa watu wake; Kristo mwana wa Daudi anawajua kondoo zake mmojammoja kwa jina, naye amejitwisha adhabu ya makosa yao: ndiye mfalme na mchungaji bora.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Habari za mwisho za Daudi zinapatikana katika 1Fal 1-2 tunaposikia juu ya njama ya mtoto mwingine: Adonia alitaka kutawala akajifanya mfalme huku Daudi mkongwe hana habari.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini Nathani akaingilia kati ili mwandamizi awe Solomoni, ambaye alipozaliwa na mke wa Uria alimhakikishia Daudi msamaha wa Mungu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Vitabu vya Wafalme Vitabu hivyo viwili vinapitia historia ya Israeli kuanzia mwaka 972 hadi 560 hivi K.K. vikionyesha mwenendo wa kila mfalme upande wa dini, hasa katika kutekeleza maneno ya Kumbukumbu la Torati, ya kwamba Mungu ni mmoja, hivyo hekalu lake liwe moja tu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa kuwa wafalme wote wa kaskazini na karibu wale wote wa kusini walikwenda kinyume, vitabu hivyo vinaanza na ufalme imara na wa fahari ulioweza kumjengea Mungu hekalu la ajabu, kumbe vinaishia na hali mbaya na ya aibu kuliko ilivyokuwa kabla ya Musa, wafalme wakiwa wafungwa Babeli, Waisraeli wote uhamishoni na hekalu lenyewe magofu tu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini waandishi hawakusimulia hayo ili kutunza kumbukumbu za zamani kama wanavyofanya wanahistoria, bali kwa lengo la kuonyesha tena uaminifu wa Mungu, aliyezidi kutuma manabii wake hata baada ya kuona hawasikilizwi, bali wanadhulumiwa hata kuuawa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa kutegemea uaminifu huo, Wayahudi waliohamishiwa Babeli waliweza kutumaini mwanzo mpya.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hasa manabii wa mwisho wa wakati huo, Yeremia na Ezekieli, waliwatia moyo kuwa Mungu atabadili mioyo yao na kufanya nao Agano Jipya.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mfalme Solomoni (970-931 hivi K.K.)  Ufalme wake uliweza kustawi kuliko ule wa baba yake kutokana na msingi imara aliouweka Daudi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini mwenyewe aliudhoofisha na kusababisha mara baada ya kifo chake utokee utengano kati ya makabila ya Kaskazini na yale ya Kusini.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kati ya kazi muhimu alizozifanya, mojawapo ni kujenga hekalu la Yelusalemu na kuliweka wakfu kwa sherehe kubwa ya siku saba, ambapo Mungu alionyesha kibali chake kwa kulijaza kwa sura ya wingu (1Fal 8).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Polepole hekalu hilo likaja kuwa la pekee hata patakatifu pengine pote pakakatazwa chini ya mfalme Yosia.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ingawa Solomoni anasifiwa kwa hekima yake, alishindwa kukwepa majivuno na tamaa, akataka kuwapendeza wake zake waliokuwa 700 (mbali na masuria 300), wengi wao Wapagani, hata akawajengea mahali pa kuabudia miungu yao akamchukiza Mungu hata akamtabiria mtoto wake atanyang’anywa sehemu kubwa ya ufalme (1Fal 11:1-13) ikawa hivyo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Baada yake, makabila ya kaskazini yalitawaliwa na wafalme wa koo mbalimbali (931-722), kumbe yale ya kusini yalitawaliwa na watu wa ukoo wa Daudi tu (931-587).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wafalme wote wa kaskazini wanasemwa kuwa wabaya.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kati ya wafalme wa kusini, wema ni 2 (Ezekia na Yosia); wengine wema kiasi; wengine wabaya.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hatimaye Waisraeli wa kaskazini walipelekwa uhamishoni Ashuru (722) wasirudi tena.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wale wa kusini walipelekwa uhamishoni Babeli (587) lakini baadhi wakarudi (kuanzia 538).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Manabii  Tofauti na mtangulizi wake, Daudi alimpendeza Mungu, si kwa sababu hakufanya makosa, bali kwa sababu alikuwa tayari kumsikiliza akisema kwa njia ya manabii wake Nathani, Gadi n.k. Alikubali kukosolewa, kuonywa na kuambiwa la kufanya.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kila mfalme baada yake alitakiwa kufanya hivyo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa kiasi kikubwa, miaka ya wafalme wa Israeli na Yuda ni pia miaka ya manabii bora walioinuliwa na Mungu alivyotaka ili kuwakemea au kuwafariji Waisraeli.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kazi yao kubwa haikuwa kutabiri yatakayotokea, bali kuwa madaraja kati ya Mungu na watu wake, wakiwafahamisha yeye anawaza na kutaka nini.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

“Nabii” ni hasa mtu “anayesema kwa niaba” ya Mungu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Si lazima aandike kitu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Njia zake za kuwasiliana na Mungu zinafanana na zile za dini nyingine: kuota, kupata njozi, kutoka nje ya nafsi na hata kutazamia kwa kutumia vifaa maalumu vya kubashiria.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini polepole hivyo vya mwisho vikaja kulaumiwa, kumbe Neno lenyewe likaja kushika nafasi ya kwanza kuliko dalili za ajabu zinazoweza zikapatikana hata katika vichaa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa kuwa Roho ni wa Bwana tu, akijalia unabii ni kama karama ipitayo: hivyo mtu yuleyule anaweza akasema mara ukweli mara uongo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Vilevile karama hiyo haithibitishi usahihi wa imani na uadilifu wa mhusika.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hatimaye baadhi yao wakaanza kuitwa "manabii wa uongo", kwa sababu ya kutabiri uongo kwa niaba ya Mungu (kwa makusudi mazima au kwa kujidanganya) na zaidi kwa sababu ya kupotosha imani na maadili ya taifa lake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Manabii Eliya na Elisha (865-790 hivi K.K.)  Waisraeli walielekea dini za kandokando kwa sababu zilikuwa zinaahidi kufanikisha maombi yao kwa ibada za hakika, wakati Mungu ana hiari ya kupokea au kukataa sadaka zao.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Waisraeli walijaribu kufuata pande zote mbili kwa pamoja, ila Mungu hakuweza kukubali, kwa kuwa ni peke yake tu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Imani yao iliyumba hasa wakati mfalme Ahabu alipotawala Kaskazini (869-850 hivi K.K.), ambapo Yezebeli, mke wake, alifanya juhudi kubwa za kuikomesha kabisa imani yao kwa YHWH ili wamuabudu  Baali, mungu mkuu wa kwao aliyehusika na mvua, kufuatana na sanamu mbili zilizotengenezwa na Yeroboamu I zikiwa na sura ileile ya Baali (fahali wa dhahabu).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mezani pa malkia huyo walikuwa wanalishwa manabii wa uongo 850 kumbe manabii wa Bwana waliuawa karibu wote.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hapo Mungu akamtuma Eliya (1Fal 17-18) ambaye jina lake lina maana ya kwamba, “Mungu wangu ni YHWH” na linajumlisha kazi yake ya kutetea kwa ari zote imani ya kweli hata akaiokoa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ili kuondoa utata wa kuabudu pande mbili, Eliya kwanza alizuia mvua isinyeshe nchini miaka mitatu na nusu, ibada kwa Baali zisifanikiwe hata kidogo, halafu akashindana na manabii hao hadhara ya Israeli yote juu ya mlima Karmeli.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Tofauti na mbinu za manabii 450 wa Baali, waliofikia kujichanja na kutoka damu ili kuvuta moto kutoka mbinguni wasifaulu, Eliya aliomba tu kwa unyofu kwamba Mungu ajitokeze ili kugeuza mioyo ya watu wake wamrudie.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa kuteremsha moto toka mbinguni juu ya sadaka yake YHWH alithibitisha kuwa ndiye Mungu pekee na kuwa anaendelea kuwaokoa watu wake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Baada ya Eliya kuwachinja wote aliruhusu mvua inyeshe tena.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndiyo sababu anasifika kwa nguvu ya sala yake (Yak 5:17-18).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hasa ni kwamba, baada ya kukimbia hasira ya Yezebeli aliyemuapia atamuua kabla ya kesho yake, akisali pangoni  juu ya mlima Sinai kama Musa mwanzoni mwa agano la Israeli na Bwana, alijaliwa kutokewa na kuagizwa upya na Mungu katika sauti ndogo ya upepo mtulivu akamilishe kazi yake hasa kwa kuwafanya Elisha nabii na Yehu mfalme (1Fal 19:1-18).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hata katika Yesu kugeuka sura mlimani akatokea pamoja na Musa ili wamshuhudie kama wawakilishi wa Torati na Manabii (Mk 9:2-13).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa jinsi alivyofanya kazi kwa ari, na kwa kupalizwa juu ya gari la moto (2Fal 2:1-18) akalinganishwa na moto (YbS 48:1-11) akatabiriwa atarudi kabla ya siku ya Bwana (Mal 3:23-24).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndiyo sababu Injili zinamtaja mara nyingi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa miaka zaidi ya 50 kazi yake iliendelezwa na Elisha, ambaye anasifika pia kwa miujiza yake (YbS 48:12-16) na pamoja na mwalimu wake amechukuliwa na Yesu kama mfano wa unabii wake utakaowaokoa mataifa baada ya Israeli kumkataa (Lk 4:24-27).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Elisha alijihusisha sana na siasa akaombwa shauri na wafalme mbalimbali hata wa nchi za nje.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa kumpaka mafuta Yehu alianzisha mapinduzi dhidi ya ukoo wa Ahabu na kukomesha upotoshaji wake wa imani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mapinduzi hayo yakaenea kusini kwa kumuua Atalia, dada (au binti) wa Ahabu, aliyetawala miaka saba kisha kuua watu wote wa ukoo wa Daudi (mtoto Yoashi tu alinusurika).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Nabii Amosi (786-746 hivi K.K.)  Mungu aliendelea kukazania ufalme wa kaskazini kabla haujaangamizwa kabisa: tahadhari kabla ya hatari.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndiyo sababu alimtuma huko Amosi kutoka ufalme wa kusini, alipokuwa mfugaji karibu na jangwa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Amosi aliona maendeleo makubwa ya kaskazini chini ya mfalme Yeroboamu II, lakini hakudanganywa nayo, bali alitabiri yatakoma mapema.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Aliona Waisraeli wanaoshika sabato na ibada mbalimbali, lakini wananyanyasa wenzao maskini: hapo akapiga kelele kudai kwanza haki itiririke kama maji ya mto ili ibada ziwe na maana.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hatimaye alikatazwa asiendelee kuhubiri, pia kwa sababu alikuwa mtu wa kusini, hivyo walifikiri anasema kwa kijicho tu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Tofauti na Eliya na Elisha wasioacha maandishi, nabii huyo ana kitabu chenye mafundisho yake aliyoyatoa Kaskazini ingawa alikuwa mtu wa Kusini.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hakutarajia kutumwa na Mungu, ila ilimbidi akubali kutabiri kwa niaba yake (7:10-17), hasa kuwa Israeli itaangamizwa na kutekwa na Waashuru utumwani kwa makosa dhidi ya imani na ya haki pamoja na anasa (5-6).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Waisraeli wakakataa maneno yake hata wakatendwa alivyowatabiria (2Fal 17:5-23).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Nabii Hosea (750-725 hivi K.K.)  Muda mfupi baada ya Amosi, nabii Hosea alianza kazi yake katika ufalme wa kaskazini pia, akaweza kuendelea nayo kwa muda mrefu akiwa mwenyeji.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Yeye hakufundisha kwa maneno tu, bali hasa kwa maisha yake: mtindo wa kufikirisha kwa matendo ya kushangaza ulitumiwa na manabii wengi, hata na Yesu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Aliitwa kuoa kahaba ili awaonyeshe Waisraeli katika matatizo ya ndoa yake jinsi Mungu alivyopenda taifa hilo ingawa linapenda kufuata miungu mingine badala ya kuwa aminifu kwake tu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa mfano hai wa Hosea, Mungu alitaka waelewe kwamba kwa kuwapenda na pengine kuwaadhibu analenga tu hatimaye wampende kwa moyo wote.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Sura 1-3 zinasimulia Hosea alivyompenda mke wake aliyemzalia watoto wa uzinzi, hata hivyo akaendelea kumpenda na kumtafuta hata baada ya kumfukuza, akamkomboa na kumrudisha ili ambembeleze zaidi na hatimaye amfanye amrudishie upendo kama wakati wa uchumba.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hivyo adhabu yenyewe ilitokana na upendo na kulenga umoja wa dhati.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hata Mungu, baada ya kuacha Israeli ishindwe na Waashuru, ataendelea na upendo wake kwa wenzao wa kusini, akiwabakiza kama mbegu (ndio “mabaki ya Israeli” yaliyozungumziwa kwanza na Amosi): mpango wa Bwana unapitia hatua mbalimbali lakini haukatiki kamwe.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mfano huo wa upendo wa Mungu kwa bibiarusi asiye mwaminifu uligusa sana watu ukazidi kuzingatiwa mpaka katika Agano Jipya na kuchangia uimara wa ndoa iliyofikiriwa upya kama upendo mwaminifu, si kama uhusiano wa kisheria au wa kimwili tu ambao udumu mpaka utakapoendelea kuleta faida.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Zaidi ya hayo, uliwaelekeza Waisraeli kupokea fundisho la Yesu kwamba dini ni suala la upendo, si ibada wala sheria tu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Nabii Isaya (740-700 hivi K.K.)  Wakati wa Hosea kufanya unabii kaskazini, Mungu aliita wengine kusini; kati yao muhimu zaidi ni Isaya, kuhani wa Yerusalemu mwenye elimu nzuri ambayealizaliwa Kusini mwaka 765 hivi, akatabiri kwa muda usiopungua miaka 40 akiingilia kati matukio yote ya siasa, ambayo yalikuwa ya kutisha kutokana na nguvu za Waashuru ambao waliangamiza Israeli na kukaribia kufuta hata ufalme wa Kusini.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Maandishi yake yanapendeza kuliko yote, hasa upande wa ushairi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini ukuu wa Isaya uko hasa upande wa imani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kuanzia wito wake alioupata hekaluni, alipong’amua kwamba Mungu ni mtakatifu kabisa, yaani tofauti mno na yeyote na chochote (6), alitawaliwa na wazo la utukufu wa Mungu na la unyonge wa binadamu anayehitaji kutakaswa naye.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa msingi huo alidai wafalme na wananchi wote wa Yuda wamtegemee Mungu tu, si mataifa yenye nguvu, hata upande wa siasa na mbele ya hatari kubwa namna gani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini toka mwanzo aliambiwa hatasikilizwa, hivyo ikambidi atabiri adhabu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kweli hali haikuwa shwari, ndiyo sababu wengi walishindwa kuamini na kutulia, wakaendelea kujifanyia mipango na kutafuta msaada kutoka kwa binadamu, hasa Farao wa Misri.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hapo Mungu alimuagiza Isaya atembee uchi mwaka mmoja unusu ili kudokeza kuwa Wamisri watafanywa watumwa wa Waashuru wasiweze kusaidia kitu (20:1-6).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Katika kutuliza watu alimtabiria mfalme Ahazi kwamba mwanamwali atamzaa mtoto wa kiume atakayethibitisha uwepo wa Mungu pamoja na watu wake, jina lake Emanueli linavyomaanisha. (7:1-17) Kweli mke wa Ahazi alimzaa Hezekia atakayeendeleza ufalme wa ukoo wa Daudi, lakini utabiri huo ulimlenga zaidi Yesu, mwana wa Bikira (walivyoelewa watafsiri wa kwanza wa Biblia katika Kigiriki) ambaye kweli ni Mungu pamoja nasi, na ni mwana wa Daudi ambaye atatawala milele kwa amani na haki (11:1-9).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hivyo, pamoja na adhabu kwa utovu wao wa imani (22:1-14), Isaya aliwatabiria watu wa Yuda kuwa Mungu hataangamiza kabisa taifa lake, bali ataacha mabaki yake ambayo yataleta wokovu (10:20-23): katika mabaki hayo Bikira atamzaa Masiya ambaye ni Mungu pamoja nasi, mwana wa Daudi ambaye ataleta amani na haki duniani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Nafasi ya mwisho kwa Isaya kutuliza watu ilikuwa mwaka 701 K.K. ambapo jeshi kubwa la Waashuru lilizingira Yerusalemu na kutamka maneno ya kumkufuru Mungu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Isaya aliwarudishia jibu la dharau, nao kweli wakakimbia haraka baada ya kupatwa na tauni.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Isaya ni maarufu pia kwa ubora wa mashairi yake yaliyofanya ujumbe wake upendeze na uguse zaidi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa sababu hiyo wengi walipenda kuyakariri na kuyasoma na hata kuiga mtindo wake: ndiyo maana kitabu chake kiliongezewa maandishi mengine mengi mpaka miaka mingi baada ya mwenyewe kuuawa kwa kukatwa kwa msumeno.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Nabii Mika (740-700 hivi K.K.)  Wakati mmoja na Isaya alifanya kazi nabii Mika ambaye pia alitetea haki za wanyonge (2:1-11) na kutabiri adhabu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Vilevile alitabiri juu ya Masiya kwamba atazaliwa Bethlehemu (5:1-3).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Baada ya hapo hatujui vizuri kilichoendelea kwa miaka 60: au Mungu hakutuma manabii kwa sababu maangamizi ya ufalme wa kaskazini yameshatokea na yale ya kusini yako bado mbali, au mfalme Manase aliyetawala karibu miaka 50 aliwaua wote akitaka watu wake wafuate dini ya Waashuru ili kuwapendeza mabwana hao.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kumbe chini ya mjukuu wake, mfalme mwema Yosia, manabii wakatokea tena mfululizo kabla ya maangamizi ya Yerusalemu yaliyochangiwa na watoto wake ambao hawakufaa kitu hata wakasababisha ukoo wa Daudi kukoma kutawala (586 K.K.).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Nabii Sefania (640-625 hivi K.K.)  Mtu huyo wa Yerusalemu alihubiri kwa nguvu mwanzoni mwa ufalme wa Yosia, kabla huyo hajaanza urekebisho wake wa kidini uliofuata kuvumbua hekaluni maandiko ya Kumbukumbu ya Sheria.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Pamoja na kutisha kwa matabiri yake, aliahidi wokovu kwa mabaki ya Israeli, akisema watakuwa watu maskini na walionewa (3:9-20).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndio mwanzo wa imani ya kuwa wapenzi wa Mungu ni hasa mafukara, ambayo taratibu ilitia mizizi katika Israeli hadi ilipokuja kukaziwa na Yesu (Lk 6:20-21).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Nabii Yeremia (626-585 hivi K.K.)  Akiwa bado kijana, kuhani huyo mpole aliitwa na Mungu awe nabii katika kipindi cha misukosuko huko Mashariki ya Kati, ambapo Wakaldayo wa Babeli waliwashinda Waashuru na kueneza utawala wao hadi kuteketeza Yerusalemu na hekalu lake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Katikati ya matukio hayo yote, Yeremia alipewa kazi ngumu ya kuonya na kutisha watu wa ufalme wa Yuda kwa kutabiri maangamizi hayo ili wamrudie kweli Mungu wasipatwe na adhabu kali kama wenzao wa kaskazini.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini wao hawakuwa tayari kufanya hivyo, wakijiamini hawatakoma kwa kuwa, tofauti na hao, wanatawaliwa na ukoo halali wa Daudi ulioahidiwa kudumu milele, tena wanatunza hekalu pekee la Mungu na sanduku la agano analokalia.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Walidanganywa na manabii wa uongo waamini hivyo, kumbe walitakiwa kujirekebisha na kufuata kweli masharti ya agano lenyewe.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hivyo Yeremia alilazimika kupambana na wote: wafalme, makuhani na manabii wenzake, ndugu wa ukoo wake na wananchi kwa jumla.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ilimbidi ashindane nao kinyume cha silika yake ya upole iliyomfanya apende kuelewana na watu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Upweke wake ulizidiwa na useja alioitiwa na Mungu ili aonye hata kwa njia hiyo kwamba mambo yajayo ni magumu na ya kutisha hata iwe afadhali kutozaa watoto.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Katika miaka yote 40 na zaidi ya unabii wake kipindi kizuri ni miaka ile 13 tu (622 - 609 K.K.) ambapo Yosia alifanya urekebisho wa kidini kuanzia Yerusalemu hadi kwa mabaki ya Waisraeli wa kaskazini, akizuia wote wasiabudu miungu mingine wala wasimtolee Mungu sadaka nje ya hekalu la Yerusalemu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kipindi hicho mji mkuu wa Ashuru uliangamizwa alivyotabiri kwa furaha Nahumu (612 hivi K.K.).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini Yosia alipokufa vitani kabla ya wakati mambo yakaharibika haraka sana, kwa sababu urekebisho ulitokana zaidi na juhudi zake binafsi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Basi, ikambidi Yeremia awakaripie wafalme waliomrithi mmoja baada ya mwingine waache siasa yao ili kumtegemea Mungu tu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Aliwakaripia pia wananchi wasifanye dini kisingizio cha kuendelea na maovu badala ya kutubu (7:1-15; 19:1-13).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Aliwakaripia vilevile manabii wa uongo waliotumainisha watu bure (20:1-6).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndipo alipoanza kupigwa, kufungwa na kuhukumiwa, akawa mfano wa Yesu, yeye ambaye peke yake katika Agano la Kale aliishi bila ya ndoa kwa agizo la Mungu; lakini hakuuawa (26:1-19).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa hofu akajificha, ila hakuacha kutabiri maangamizi kwa maandishi kwa njia ya karani wake Baruku (36).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Basi, mfalme Nabukadreza II wa Babeli akazidi kuwa na nguvu: mwaka 602 K.K. akamtiisha mfalme Yehoyakimu wa Yuda, na mwaka 598 K.K. akazingira Yerusalemu akawahamishia Babeli mfalme Yekonia na viongozi wengine 8000.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hapo Yeremia akawaandikia wasikate tamaa ila wasitarajie kurudi upesi kwa kuwa watabaki uhamishoni miaka 70 (29:4-23).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini katika mpango wa Mungu hao ndio wa kutegemewa, sio walioachwa Yerusalemu (24).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Nabukadreza alipohusuru mji huo mara ya pili, mfalme na viongozi wengine walikataa shauri la Yeremia la kusalimu amri, wakamfunga pabaya sana mpaka siku ya Yerusalemu kutekwa na kuteketezwa (37-38).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Yeye alishuhudia hayo yote kwa huzuni kubwa na kati ya dhuluma nyingi hata akamlalamikia sana Mungu kwa kumuumba awe mtu wa mateso.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Toka mwanzo alitaka kukataa wito wa unabii, na baadaye akafikia hatua ya kukata tamaa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini Mungu alimuita kwa mpango wa milele, Yeremia asiweze kukataa (15:10-21; 20:7-18).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Unyofu wa maneno yake katika sala (Maungamo ya Yeremia) unatuwezesha kumfahamu mpaka ndani kuliko mtu yeyote wa Agano la Kale.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini mateso hayo hayakuwa bure, bali kwa njia yake alizidi kuelewa dini kama suala la moyo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ni hivyo kwamba aliona agano lililoandikwa katika mbao za mawe limeshindikana, na tohara inayohitajika ni ile ya masikio na moyo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Basi, kwa kutambua uaminifu wa Mungu, alitabiri agano litakaloandikwa katika mioyo ya watu, ambao hapo wataweza kulishika na kumfahamu kweli Bwana.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa kawaida Yeremia alitabiri kinyume cha matazamio madanganyifu ya watu, lakini walipokata tamaa akawatuliza na kutabiri heri.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Basi, kilele cha mafundisho yake na ya Agano la Kale lote ni kwamba Mungu atafunga na Israeli yote Agano Jipya (31:31-34).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Baada ya Yerusalemu kuteketezwa (587 K.K.) Yeremia alichagua kubaki nchini pamoja na mafukara badala ya kuhamia Babeli kwa heshima ya pekee (39:8-40:6), ila ukatokea uasi akalazimishwa na Waisraeli wenzake kuwafuata Misri: huko akawaonya wasifuate Upagani lakini wakakataa tena kumsikiliza (42-44).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hatimaye, kadiri ya mapokeo ya Wayahudi, akauawa nao huko.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ingawa alionekana kufeli kabisa, sadaka yake ilizidi kuzaa, kwa kuwa wengi walizingatia mafundisho yake bora.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kama nyongeza ya kitabu cha Yeremia tuna Maombolezo matano juu ya Yerusalemu ulioteketezwa, ambamo inaonekana toba halisi baada ya tukio hilo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hatujui yametungwa na nani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Nabii Habakuki (600 hivi K.K.)  Wakati huo aliishi pia Habakuki, aliyeandika kitabu kifupi ambamo alithubutu kumuuliza Mungu kwa nini anaadhibu Israeli vikali hivyo kwa mikono ya watu wabaya kuliko wao.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Jibu ni kwamba Mungu ana njia zake ambazo anaandaa ushindi wa haki: hivyo mwadilifu ataishi kwa imani yake (1:12-2:4).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Usemi huo ukaja kutumika sana katika Agano Jipya.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Nabii Ezekieli (592-570 hivi K.K.)  Polepole waliohamishiwa Babeli waliweza kujitafutia kazi (kwanza kilimo, halafu biashara), wakafaulu sana, hata wengine wakawa watumishi wa serikali.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini upande wa dini walikuwa hatarini, kwa sababu imani ya Mwisraeli inategemea taifa, nchi na hekalu ambavyo vyote vilikuwa vimeharibika.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa ajili yao Mungu akatuma tena manabii, hasa Ezekieli ambaye alihamishwa mapema mwaka 598 K.K..


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Habari zake tunazipata katika kitabu chake tu, anapotajwa kwa jina mara tatu, kumbe kwa kawaida Mungu anamuita “binadamu”.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kabla hajahamishwa aliweza kumfahamu Yeremia, na kweli aliathiriwa na ujumbe wake ambao aliuunga mkono na kuuendeleza.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Alifanya unabii wake hukohuko uhamishoni, ingawa ujumbe wake uliwalenga waliobaki Yuda pia.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwanza aliwatolea maneno ya hukumu ili watubu kabla hawajaangamia, lakini baadaye akawapa maneno ya faraja wasikate tamaa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Katika kuwahakikishia kuwa wataanza upya nchini kwao aliwapa maelekezo yote kwa ajili hiyo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa namna ya pekee, akiwa kuhani, kama vile Yeremia, katika kitabu chake alishughulika sana na hekalu na mambo ya ibada.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Upande mwingine alianzisha mtindo mpya wa unabii ambao unaitwa wa Kiapokaliptiko (kilele chake ni Ufunuo wa Yohane) na ambao hauhusu tena matukio madogomadogo ya siasa, bali kwa njozi za ajabuajabu unaonyesha maana ya historia yote mpaka mwisho.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Njozi 4 anazozisimulia kinaganaga na zisizosahaulika (utukufu wa Mungu kuhama hekalu, utukufu huo kurudi hekaluni, hekalu kutokwa na maji yenye uwezo wa kuponya hata Bahari ya Kifo, hatimaye mifupa mikavu kusimama na kuishi tena) zinachukua nafasi kubwa katika kitabu chake na kwa mafumbo yake yanavutia ubunifu wetu ujitahidi kuelewa yaliyofichika katika mifano, tarakimu, rangi n.k. Dini ya Kiyahudi mpaka leo inategemea sana kazi aliyoifanya Ezekieli ya kukazia utekelezaji wa Torati hata pasipo uhuru wa kisiasa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Muhimu kwake ni kwamba Wayahudi popote walipo wamtukuze Mungu kwa kufuata sheria yake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Tena alitabiri kuwa Mungu tu atawawezesha kufanya hivyo kwa kugeuza mioyo yao migumu kama mawe yadunde kama ile ya nyama, au vizuri zaidi kwa kuwatia moyo mpya na roho mpya wazishike amri zake (11:17-20; 36:26).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mungu atawaokoa kabla hawajatubu ili jina lake litukuzwe katika watu wake: wokovu anaouleta hautegemei matendo mema ya binadamu, bali muungano wa Mungu na wale walioitwa kwa jina lake (16:58-63).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hakuna kitabu kinachosisitiza utukufu wa Mungu kuliko hicho.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Isaya II na III (550-500 K.K. hivi) Ingawa Ezekieli alifanya kazi nzuri, waliokuwa uhamishoni waliendelea kuzoea na kufurahia mazingira mapya yenye ustawi wa kiuchumi wakazidi kupotewa na hamu na tumaini la kurudi Yerusalemu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndiyo sababu Mungu aliwatumia nabii mwingine mkubwa: hatujui jina lake, lakini tunamuita Isaya II kwa kuwa alifuata mapokeo ya Isaya na kulingana naye kwa ufasaha wa mashairi aliyoyatumia kutolea ujumbe wake; hivyo maandiko yake yamepangwa katika kitabu cha Isaya (40-55).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Sehemu hiyo inaitwa pia kitabu cha faraja ya Israeli kwa sababu ililenga kuwatia moyo Wayahudi wenzake huko Babeli kwamba Mungu atawarudisha kwao akitumia kama chombo chake mfalme Mpagani, kwa kuwa yeye anatawala watu wote pamoja na mioyo yao (Is 40:1-11).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hivyo akawafanya watamani kurudi badala ya kukwama katika kujitafutia maendeleo ya kidunia.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa uchangamfu wa hali ya juu Isaya II alitabiri ukombozi na mwanzo mpya wa taifa kama ajabu kubwa kuliko lile la mababu wao kutoka Misri chini ya Musa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Alilifananisha na uumbaji mpya utakaowezekana kwa sababu Mungu wa Israeli si mmoja kati ya wengi, walivyodhani kwa muda mrefu, bali kweli ni peke yake, hakuna mwingine: ndiyo sababu anaweza yote.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Imani hiyo ilizidi kutia mizizi kati ya Wayahudi na kuwaimarisha dhidi ya kishawishi cha kuabudu wengine.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Pamoja na hayo, katikasura hizo mna mashairi manne bora kuhusu mtumishi mteswa wa Bwana ambayo ndiyo utabiri bora juu ya Yesu na juu ya wokovu atakaoleta kwa kuteseka mwenyewe ili kufidia dhambi za wote (42:1-4; 49:1-6; 50:4-9; 52:13-53:12).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hatimaye Isaya II ndiye aliyeandaa dini ya Kiyahudi kupokea mataifa yote.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Isaya 56 66 ni sura za baadaye tena (Isaya III, mwaka 500 hivi K.K.) ambazo zinawakaribisha watu wa mataifa yote kujiunga na Israeli katika kumuabudu Mungu pekee.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kiini chake ni 61:1-3.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wayahudi kuanza upya Yerusalemu chini ya Waajemi (538-333 K.K.)  Utabiri wa Isaya II ulitimia mwaka 538 K.K. ambapo mfalme Koreshi Mkuu wa Uajemi, mwaka mmoja baada ya kuteka Babeli, aliwaruhusu Wayahudi warudi Yerusalemu pamoja na vitu vilivyotekwa nyara toka hekalu lake ili kuvijenga upya.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wengi hawakukubali kwa sababu walilinganisha mazingira hayo tofauti.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Waliorudi walikuwa kama elfu tano tu na familia zao, lakini wote wenye imani na nia thabiti, wakiwemo makuhani na Walawi wengi waliorithi katika ukoo wao upendo kwa ibada za hekaluni.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kama kawaida, imani yao ilitakiwa kupitia majaribu mbalimbali, kuanzia mazingira magumu, kwa sababu hali waliyoikuta ilikuwa mbaya kuliko ile ya kabla ya uhamisho: majengo na mashamba yalikuwa yameharibika kwa kukaa miaka 48 bila ya watu, tena makabila ya jirani hawakupenda Wayahudi warudi, hivyo waliwazuia kwa namna mbalimbali.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wasamaria, mchanganyiko wa mabaki ya Israeli kaskazini na watu wa mataifa walioletwa na Waashuru waishi nao, walitaka kusaidia ujenzi wa hekalu, lakini walipokataliwa wakawa maadui moja kwa moja.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hata hivyo utabiri ulitimia, na kwa msaada wa Mungu kupitia watu wake mbalimbali, kuanzia manabii Hagai na Zekaria, kundi hilo dogo likawa mwanzo mpya wa taifa la Mungu: walimuabudu kwa bidii katika hekalu jipya ingawa dogo (Ezra 3:10-13), walijipatia usalama kwa kujenga tena kuta za Yerusalemu (Neh 4:13-23; 12:27) na walijitenga kabisa na Wapagani: waliokuwa wameoa wake wa kigeni walilazimishwa kuwafukuza pamoja na watoto waliowazaa kwa njia yao (Ezra 9-10; Neh 9-10).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Habari hizo zinapatikana hasa katika vitabu vya Ezra na Nehemia, mfululizo wa vile vya Mambo ya Nyakati.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Waandishi wa vitabu hivyo vinne waliishi miaka mia hivi baada ya matukio: ndiyo sababu waliweza wakachanganya habari za hao watu wawili ambao walifanya juhudi mpya tena kali, wa kwanza upande wa dini, wa pili upande wa siasa, labda kwa nyakati tofauti.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Nehemia alipokuwa liwali wa mkoa wa Yuda wakazi walikuwa hamsini elfu tu, na eneo lao lilikuwa dogo sana.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kuhani Ezra anasifiwa zaidi kutokana na mchango wake mkubwa katika kulipatia taifa teule sura ya kudumu, kama watu wanaoambatana kabisa na Torati, ambayo toleo lake la mwisho lilipitishwa na mfalme wa Uajemi wakati huo kuwa sheria kuu ya Wayahudi (Ezra 7:1-28).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hivyo dini yao ikawa “dini ya kitabu” hata leo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Manabii wa mwisho wa Agano la Kale Katika karne mbili za utawala wa Waajemi unabii ulizidi kufifia ukiacha nafasi kwa aina nyingine za uongozi wa kiroho: wataalamu wa Torati na watu wenye hekima waliotunga vitabu kwa uvuvio wa Mungu bila ya kupatwa na hali za pekee kama manabii.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Manabii wa mwisho walikuwa Hagai, Zekaria, mwandishi wa Kitabu cha Malaki, Obadia, na Yoeli, mbali na wengine ambao hatuwafahamu, lakini walihakiki na kuchangia vitabu vya manabii waliotangulia.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mwaka 520 K.K. Hagai alihimiza ujenzi wa hekalu jipya kama njia ya kujipatia baraka za Mungu katika hali ngumu ya miaka ya kwanza baada ya kurudi Yerusalemu (1:3-11).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hasa alitabiri kuwa siku za mbele utukufu wa hekalu hilo utakuwa mkubwa kuliko ule wa hekalu la Solomoni: ikawa hivyo kwa sababu ya upanuzi na urembaji ulioanza chini ya Herode Mkuu, lakini zaidi kwa sababu Yesu alilitakasa na kufundisha humo na hatimaye mwili wake mtukufu ukashika nafasi yake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wakati huohuo Zekaria naye alitamani ujenzi huo lakini pamoja na toba ili ibada na makuhani wampendeze Mungu (1:3-6).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Baada ya kumaliza ujenzi wa hekalu (515 K.K.), taratibu za ibada ziliendelea moja kwa moja, lakini tarajio la wengi la kuona mapema taifa la Mungu lina hali tukufu halikutimia.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hivyo ilitokea tena hali ya kukata tamaa iliyowafanya makuhani na Wayahudi kwa jumla wamtumikie kwa uzembe.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndipo alipotumwa nabii Malaki kukaripia makosa yao katika kumuabudu, akijibu hoja zao na kutabiri ujio wa mjumbe wa Agano na wa mjumbe mwingine atakayemuandalia njia; hapo maadili na ibada vitaratibishwa tena (3:1-5) na kila mahali itatolewa sadaka safi kwa Mungu (1:11).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Katika wajumbe hao wawili Wakristo waliwatambua kwa urahisi Yesu na Yohane Mbatizaji.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Baada ya kazi za Ezra na Nehemia, nabii Obadia aliishia kutangaza kifupi adhabu ya Mungu kwa Waedomu, kielelezo cha maadui wa taifa la Mungu, siku yake itakapofika.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Muhimu zaidi ni unabii wa Yoeli aliyetangaza vivyo hivyo siku ya Bwana akichukua mfano hai wa uvamizi wa nzige wengi uliolazimisha Wayahudi wote kufanya toba, lakini alitabiri pia mmiminiko wa Roho wa Bwana juu ya watu wake wa kila aina (2:28-32) alivyoomba Musa na utakavyowatokea wanafunzi wa Yesu siku ya Pentekoste (Mdo 2:16-21).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hivyo tapo la unabii kabla halijakoma lilitabiri kipindi kingine cha unabii chenye kustawi kuliko cha awali.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Vitabu vya Hekima vya kwanza Pengine ni wakati wa Waajemi kwamba, baada ya muda mrefu wa mapokeo ya sauti, vilianza kuandikwa vitabu vya hekima (Kitabu cha Methali, Kitabu cha Ayubu) na vinginevyo (Wimbo Ulio Bora, Zaburi nyingi).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wenye hekima ni watu wanaopatikana katika makabila yote, hasa kati ya wazee wenye mang’amuzi mengi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Toka zamani watu wa namna hiyo walitegemewa kwa malezi ya vijana ili wajue jinsi ya kukabili vizuri maisha.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mbali na mithali na mafundisho yaliyotolewa kwa sauti, baada ya uandishi kubuniwa hata vitabu vya namna hiyo vilianza kutungwa katika lugha mbalimbali.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Waisraeli walifaidika na hekima ya nchi jirani zilizostaarabika zaidi, kwa namna ya pekee Mesopotamia na Misri.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hasa wakati wa amani na ustawi uliopatikana chini ya mfalme Solomoni, wenye hekima waliweza kujitokeza katika Israeli, kuanzia mwenyewe: ndiyo sababu aliendelea kuchukuliwa kama kielelezo cha hekima.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ingawa vinafanana na vile vya makabila ya jirani, vitabu vya hekima vilivyomo katika Biblia vinafikiria maisha kwa mwanga wa imani katika Mungu aliye mmoja tu, hasa kwa kuzingatia uzima na kifo, uchungu, mwenendo, heri n.k. Mithali ndicho kitabu cha kwanza cha aina hiyo, hivyo kinatuletea mawazo na maneno ya zamani zaidi na ya kwamba Mungu anamtuza mwadilifu na kumuadhibu mwovu hapa duniani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mtazamo huo ulianza kupingwa na kitabu cha Ayubu kinakataa mtazamo huo kwa kuonyesha hali halisi, yaani kuwa duniani mara nyingi mwadilifu ndiye anayeteseka; hata hivyo kinasema binadamu hawezi kujua ni kwa nini: basi amuachie Mungu na kumuabudu katika fumbo lake linalozidi akili yetu (42:1-6).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wimbo ulio Bora haumtaji Mungu wala dini: ulihusu mapenzi ya wachumba, lakini ukaja kufafanuliwa kama mapenzi ya Mungu na Israeli wanaotafutana ili kuungana kabisa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Zaburi, ambazo zilitungwa na kurekebishwa polepole kwa muda unaokaribia miaka elfu, yaani muda ule wote uliotumika kutunga vitabu vingine vyote vya Agano la Kale, ndizo sala za kishairi au nyimbo ambazo katika hali ya sifa, ibada, shukrani na dua zinajumlisha Biblia nzima.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Uenezi wa utamaduni wa Kiyunani (333-63 K.K.)  Kwa muda mfupi sana Aleksanda Mkuu wa Makedonia (Ulaya Kusini Mashariki) aliteka Asia (mpaka India) na Misri.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kuanzia hapo utamaduni na lugha ya Kiyunani vikaenea pote, hata kwa Wayahudi wengi, hasa walioishi nje ya nchi yao.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Chini ya utawala wa Kiyunani unabii ukaja kwisha (1Mak 9:27): badala yake yalitolewa maandiko ya kiapokaliptiko (hasa kitabu cha Danieli ambacho ni kama Ufunuo wa Agano la Kale), hadithi (Yona, Tobiti, Esta, Yudithi) na vitabu vingine vya hekima (Mhubiri, Yoshua bin Sira, Hekima).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Humo tunaona maendeleo ya ufunuo, hasa kwa sababu Wayahudi wengi walianza kusadiki ufufuko wa wafu na mengineyo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Nguvu ya imani hiyo iliwasaidia kukabili dhuluma na kifo (2Mak 7:1-41) chini ya Antioko Epifane (175-164 K.K.) aliyetaka kuwalazimisha waache kufuata Torati ili wajilinganishe na watu wengine.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Tena akijidai kuwa tokeo la Mungu Mkuu alijenga altare kwa mungu wake ndani ya hekalu la Yerusalemu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hapo Wayahudi wakaanza kupigania uhuru wao wa kidini na wa kisiasa chini ya ukoo wa Wamakabayo, ambao kwa imani na ushujaa mkubwa wakafaulu kushinda majeshi ya kutisha (1Mak 3:18-22), kutakasa hekalu (1Mak 4:36-61) na kurudisha ufalme wa Israeli mpaka baada ya Warumi kuweka Uyahudi chini ya himaya yao (63 K.K.).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Habari hizo zinapatikana katika vitabu viwili vya Wamakabayo ambavyo havifuatani kwa kuwa viliandikwa na watu tofauti katika karne II K.K. Matukio hayo ndiyo asili ya kundi la Mafarisayo (yaani “waliojitenga”), walioshika kwa bidii Torati kadiri ya mapokeo ya walimu wa sheria, wengi wao wakiwa walei.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa jumla walileta uamsho wa kiroho kati ya Wayahudi, lakini walidharau wenzao wasiojua Maandiko Matakatifu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Pia walishindana sana na Masadukayo kuhusu masuala ya dini na ya siasa hata kusababisha mauaji; kwa kuwa Masadukayo (waliokuwa na nguvu kati ya makuhani) walikataa mafundisho hayo mapya huku wakishika Torati tu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Yona ni simulizi lililowahimiza Wayahudi waachane na ukabila kwa sababu Mungu anawahurumia watu wote (3-4).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kitabu cha Tobiti kinachora uadilifu wa Kiyahudi: uaminifu kwa Torati, upendo katika familia, sadaka kwa maskini, heshima kwa marehemu, utakatifu wa ndoa (12:6-22).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Vitabu vya Esta na Yudithi vinahadithia ushujaa wa wanawake hao ili kuhimiza msimamo wa kufaa kwa wakati vilipoandikwa ambao ulikuwa mgumu kwa watu wa Mungu (Est 3:13a-g; Yudithi 13:11-20).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mhubiri alisisitiza ubatili wa malimwengu yote (1:1-11) akimuunga mkono mwandishi wa Ayubu: mang’amuzi yanaonyesha matarajio ya kidunia hayana maana (8:10-17).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Yoshua bin Sira alikabili pia masuala hayo (15:11-16:23), akituelekeza tutafute jibu katika siku ya mwisho.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kitabu cha Hekima kinakisiwa kuwa cha mwisho kuandikwa katika Agano la Kale kwa kuwa kilitungwa miaka 50 tu K.K. huko Misri katika lugha na utamaduni wa Kiyunani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kina mpango mzuri sana na kutoa jibu wazi kuhusu suala la haki ya Mungu kwa waadilifu na waovu, kikifundisha uzima wa milele (2:23-3:10) hata kuliko kilivyowahi kufanya kitabu cha Danieli (12:1-4).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mbali na sehemu ya kitabu hicho na ya Esta, vile vyote vilivyoandikwa karne mbili za mwisho K.K. na kutunzwa kwa lugha ya Kiyunani vikaja kukataliwa na Wayahudi katika kubishana na Wakristo waliovitumia (mwaka 80 hivi B.K.), halafu na Waprotestanti wengi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Vinaitwa deuterokanoni (yaani “orodha ya pili”).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Baada ya Torati kuzidi kuzingatiwa na Wayahudi, wataalamu wake pia walizidi kuheshimiwa kama watu wa Neno la Mungu, wanaoleta mwanga wake katika maisha ya jamii.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hekima, iliyotafutwa hasa chini ya Wagiriki, ilipotambulika kuwa inapatikana katika Torati, wataalamu hao wakaja kushika nafasi ya watu wa hekima kama vile hao walivyoziba pengo lililoachwa na manabii.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wayahudi walizoea hali hiyo kiasi kwamba wakaona vigumu kumkubali Yesu ambaye hafafanui Torati kwa kufuata mapokeo ya wataalamu, bali kwa kujiamini kama manabii waliojiona wabebaji wa Neno la Mungu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kweli ndiye Hekima ya milele ambaye ndani yake tunamjua Mungu, hivyo mwenendo wake na mafundisho yake haviwezi kuishia mambo yaliyozoeleka, kwa sababu kila mara ya Mungu yanapindua ya binadamu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

La kufanya ni kujitahidi kufuata halafu kuelewa: ndiyo wongofu ambao Yesu aliudai pamoja na imani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Agano Jipya  Mazingira ya Yesu  Nchi ambayo Yesu alizaliwa akafundisha ni nchi ileile ambayo Mungu aliwaahidia Waisraeli tangu zamani za Abrahamu, ni nchi ileile waliyoiteka chini ya Yoshua, ni nchi ileile waliyoirudia kutoka utumwani Babeli.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini wakati wote wa Agano Jipya, yaani tangu Yesu alipozaliwa hadi mwisho wa maisha ya mitume wake, nchi hiyo haikuwa huru, bali chini ya himaya ya Warumi, ingawa pengine hao waliwakabidhi vibaraka, yaani watawala wenyeji waliowekwa na wakoloni.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Vibaraka hao ni Herode Mkuu (37-4 K.K.) na wazawa wake, ambao tena hawakuwa Waisraeli halisi bali Waedomu ingawa kabila lao lililazimishwa kuingia dini ya Kiyahudi karne iliyotangulia.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ukoo huo unajulikana kwa ukatili, uchu wa madaraka na uzinifu wake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Vilevile maliwali wa Kirumi waliowekwa pengine kutawala nchi au sehemu fulani walionyesha mara nyingi ukatili na dharau kwa Waisraeli na dini yao, hata kusababisha chuki na mapigano kati ya jeshi na wananchi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mfano mmojawapo ni Ponsyo Pilato aliyesimamia Uyahudi kuanzia mwaka 26 hadi 36 B.K. Mbali na hayo, utawala wa Roma, ulioenea Ulaya Magharibi na Kusini, Afrika Kaskazini na nchi za Mashariki ya Kati kupakana na Iraq ya leo, kwa jumla ulihakikisha hali ya amani kwa muda wote wa Agano Jipya na karne za kwanza za Kanisa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hali hiyo, pamoja na umoja wa dola hilo lote, na urahisi wa mawasiliano kwa njia ya barabara zilizotengenezwa na Warumi, na uenezi wa lugha ya kimataifa (Kiyunani), ilichangia kasi ya uenezaji Injili.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lugha hiyo ndiyo iliyotumiwa na waandishi wote wa Agano Jipya ili vitabu vyao viwafaidishe watu wengi zaidi, ingawa baadhi yao hawakuijua vizuri.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lugha asili ya Yesu na ya Mitume ilikuwa Kiaramu ambacho ni jamii ya Kiyahudi na ambacho polepole kilishika nafasi yake kati ya Wayahudi kuanzia karne VI K.K. Hao wote walitokea mkoa wa Galilaya, uliokuwa na mchanganyiko wa watu (Waisraeli na mataifa), kiasi kwamba huko Wayahudi wenyewe walifuata kwa urahisi desturi za Kiyunani hata wakadharauliwa na wenzao wa Kusini (Yerusalemu na mkoa wa Yudea).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kati ya mikoa hiyo miwili ulienea mkoa wa Samaria ambao wakazi wake walijenga uadui mkubwa na Wayahudi baada ya uhamisho wa Babeli, walipokataliwa kuchangia ujenzi wa hekalu la pili la Yerusalemu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Maisha ya Yesu Dionisi Mdogo, mmonaki aliyeanzisha (mwaka 533 hivi) mtindo wa kuhesabu miaka kuanzia kuzaliwa Yesu kurudi nyuma (K.K.) au kwenda mbele (B.K.), alikosea hesabu zake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Leo tunakisia Yesu alizaliwa mwaka 6 hivi K.K. kwa sababu alizaliwa Bethlehemu chini ya Herode Mkuu aliyefariki mwaka 4 K.K. Huyo alipojaribu kumuua mtoto Yesu, familia takatifu ilikimbilia Misri mpaka baada ya kufa kwake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hapo ikarudi Galilaya hata Yesu akajulikana kwa jina la kijiji cha Nazareti kilichodharauliwa na Wagalilaya pia.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndipo alipokulia na kuishi akifanya kazi ya ufundi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mwaka 26 hivi B.K. ndugu yake Yohane Mbatizaji aliacha maisha ya jangwani na kuanza kuhubiri toba kandokando ya mto Yordani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa kuwa Waisraeli walikosa manabii kwa muda mrefu, na walitamani sana ukombozi, walimuendea kwa wingi hata wakamtia hofu Herode Antipa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ingawa huyo akamfunga mapema akamuua, kazi ya Yohane ilikuwa imetimia kwa sababu aliweza kuwaandaa Waisraeli wengi (hasa watu wadogo na wakosefu) wampokee Yesu aliyebatizwa naye.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Katika nafasi hiyo Yohane alimtambulisha kama Mwanakondoo wa Mungu aondoaye dhambi ya ulimwengu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndipo Yesu naye alipoanza kuhubiri, lakini pia kutenda miujiza ya kila aina, akapata haraka wafuasi wengi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kati yao akachagua mitume wake 12 kama msingi mpya wa taifa la Mungu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Alifanya kazi hizo kuanzia Galilaya, akitangaza ujio wa ufalme wa Mungu, kwa maana ya kwamba ufalme uliotazamiwa na Wayahudi umewajia kwa njia yake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ingawa hakupitia shule yoyote ya Biblia, Yesu alionekana anafundisha vizuri kuliko walimu wa sheria wa kawaida, kama mtu mwenye mamlaka juu ya Torati.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mafundisho yake yalilingana na yale ya Mafarisayo kuliko na yale ya Masadukayo, lakini alishindana pia na hao wa kwanza.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kijicho na upinzani vikazidi hasa Yerusalemu, walipoanza kufanya njama za kumuua.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ingawa Yesu alijua hayo, alijikaza kwenda katika mji mtakatifu autangazie habari njema na kufia huko.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Baada ya kupokewa kwa shangwe kabla ya sherehe ya Pasaka ya mwaka 30 (au 33) akakamatwa na baraza la Israeli kwa tuhuma ya kufuru ya kujilinganisha na Mungu, halafu akakabidhiwa kwa liwali wa Kirumi aliyekuwa na mamlaka ya kutoa adhabu ya kifo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Baada ya kikao ambapo Wayahudi walitafuta kisingizio cha kisiasa, Ponsyo Pilato akalazimika kuagiza Yesu asulubiwe, na kisha kufa kwake kaburi lilindwe na askari.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hata hivyo siku ya tatu kaburi likaonekana tupu, na Yesu akaanza kuwatokea wanafunzi wake wa kike na wa kiume kwa muda wa siku arubaini, halafu akapaa mbinguni mbele ya macho yao.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Habari hizo zikatangazwa kwa sauti tu kwa miaka kadhaa, halafu zikaanza kuandikwa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ufunuo kuendelea baada ya ufufuko wa Yesu  Kifo na ufufuko wa Yesu si mwisho wa ufunuo wa Mungu: ni lazima tupokee vilevile kama mpango wake yale yaliyojitokeza wakati wa Mitume wake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Miaka hiyo 70 hivi iliona Kanisa likizidi kusogea mbali na dini ya Kiyahudi na kuwa la kimataifa kweli pamoja na kupata muundo wa kudumu wa uongozi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Sambamba na hilo, makao yake makuu yalihamia Roma kutoka Yerusalemu uliokuja kuangamizwa tena mwaka 70.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ni wakati huohuo kwamba lilipata vitabu vitakatifu vya kwake vilivyokamilisha vile vya Agano la Kale.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kanisa linaheshimu kwa namna ya pekee, kama ushuhuda mkuu juu ya maisha na mafundisho ya Yesu na kama moyo wa Maandiko matakatifu yote, Injili nne zilizoandikwa na Marko, Mathayo, Luka na Yohane kati ya mwaka 65 na 100 hivi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mabadiliko hayo yaliyokusudiwa na Mungu hayakutokea bila ya matatizo, hasa kwa sababu yalikuwa magumu kueleweka kwa Wayahudi, ambao mwanzoni walikuwa wengi kati ya Wakristo, na hata kwa Mitume.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini Roho Mtakatifu aliwaongoza taratibu wakubali fumbo hilo lililofunuliwa hasa kwa Mtume Paulo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Suala gumu zaidi lilikuwa nafasi ya Torati katika Ukristo, hasa kwa waliojiunga nao moja kwa moja bila ya kutahiriwa kwanza ili wawe Wayahudi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Katika Agano Jipya inajitokeza misimamo 4 tofauti, na ni ajabu kwamba haikuvunja ushirika wa imani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wakristo wenye asili ya Kiyahudi, hasa ya Kifarisayo, walitaka watu wa mataifa watahiriwe kabla hawajabatizwa, halafu wafuate masharti yote ya Torati ili waweze kuokoka.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wengine, kama Mtume Petro na Yakobo Mdogo, walitaka washike walau baadhi ya masharti hayo ili wasiwe chukizo kwa Wakristo wa Kiyahudi, hasa wakati wa kula pamoja ekaristi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Paulo alikataa kupunguza uhuru wa Kiinjili kwa kudhani wokovu unategemea Torati kuliko msalaba wa Yesu; hata hivyo alisisitiza upendo kama tunu bora ya kuzingatiwa ili mtu asikwaze na kupoteza wengine dhaifu kama hao Wakristo wa Kifarisayo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hatimaye ulijitokeza msimamo mkali zaidi, wa kupuuzia kwa kiasi fulani Torati kama kitu kilichopitwa na wakati.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Misimamo hiyo ya mwisho ulizidi kupata nguvu kadiri Wayahudi na Wakristo walivyozidi kutengana, lakini hata ule wa kwanza uliacha athari yake ya kudumu katika Kanisa hasa kupitia Injili ya Mathayo na Barua ya Yakobo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kitabu cha Matendo ya Mitume Kati ya Wainjili, Luka hakuishia kuandika habari za Yesu tu, bali alizikamilisha kwa kuandika kitabu cha pili chenye historia ya mwanzo wa Kanisa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kinajulikana kwa jina la Matendo ya Mitume, kwa kuwa kinawatokeza hasa watu wawili ambao Luka aliwafahamu, yaani Mtume Petro mpaka sura ya 12, halafu Mtume Paulo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa namna ya pekee alikuwa mwanafunzi wa Paulo akamfuata mpaka kifo chake: hivyo si ajabu kwamba alipenda kushuhudia kazi zake na mateso yake kwa ajili ya Kristo na uenezi wa imani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mpangilio wa kitabu hicho unaelezwa katika 1:8, yaani kuonyesha jinsi imani hiyo ilivyoshuhudiwa toka Yerusalemu hadi mwisho wa dunia upande wa magharibi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndiyo sababu kitabu kinaishia na habari za Paulo kufikia Roma na kuanza utume huko mwaka 61, ingawa kuandikwa kiliandikwa kama miaka 20 baadaye.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kuanzia Injili yake, Luka anaonekana alivyojitahidi kuzingatia ukweli wa historia, lakini pia jiografia: katika Injili mambo yote yanaelekea Yerusalemu, ambapo Yesu alikwenda kufa na kufufuka, na katika Matendo ya Mitume mambo yote yanaanzia Yerusalemu, ambapo Roho Mtakatifu aliwashukia.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Tukipenda kujua historia ya wokovu ilivyoendelea baadaye, hatuna budi kufuata kitabu hicho tukilinganisha habari zake na zile tunazozipata hasa katika barua za mitume.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa namna ya pekee zile za Paulo tunaweza kuzipanga kwa faida katika mfululizo wa habari za maisha yake alizotuachia Luka, ingawa kuna utatanishi fulani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kanisa la Yerusalemu  Kabla ya kusimulia uenezi wa Ukristo, Luka aliandika habari za Kanisa mama, yaani lile la Yerusalemu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Katika msingi wake tunaona mitume wakiwa wanasali pamoja na mama wa Yesu na waamini wengine.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Majina ya hao 11 yameorodheshwa tena, halafu pengo lililoachwa na msaliti Yuda Iskarioti likazibwa ili idadi muhimu ya 12 ikamilike tena.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Aliyeamua ifanyike hivyo ni Petro akitumia tayari mamlaka aliyoachiwa na Yesu, na akiweka masharti kwa mapendekezo ya watu, hasa kwamba mteule awe shahidi wa utume na ufufuko wa Yesu (Mdo 1).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Baada ya idadi hiyo kukamilika tena, Roho Mtakatifu akawashukia wote katika nafasi maalumu, yaani sikukuu ya Pentekoste, iliyotimiza Pasaka siku 50 baada yake (Mdo 2:1-41).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Safari hiyo alijitokeza kama upepo wa nguvu kubwa ajabu uliojaza nyumba nzima (yaani Kanisa lote) na kama ndimi za moto zilizowashukia mojamoja kila mwamini aliyekuwemo (kwa kuwa karama zake ni mbalimbali).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hapo hao waoga, waliojifungia ndani kwa usalama, wakatoka nje na kuhubiria umati wa watu waliokusanyika kwa kufuata upepo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa kuwa siku hiyo ni ya hija walikuwepo Wayahudi na waongofu kutoka sehemu nyingi za ulimwengu, lakini kila mmoja aliwaelewa mitume kwa lugha yake mwenyewe.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hivyo umoja wa binadamu uliovunjika Babeli katika kujenga mnara wa kiburi ukapatikana tena Yerusalemu kwa nguvu ya Yule aliye upendo wa Mungu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Toka mwanzo Kanisa si la kabila la Yuda tu au la lugha ya Kiaramu tu, bali ni Kanisa Katoliki, yaani la mataifa yote na la lugha zote.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Bila ya shaka aliyesimama kwa niaba yake lote atoe hotuba ya kwanza na kufafanua matukio hayo pamoja na kumshuhudia Kristo mfufuka ni Petro.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Maneno yake yaliwachoma moyo wasikilizaji hata wakamuuliza wafanye nini.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Jibu likawa watubu na kubatizwa ili wapate msamaha na Roho Mtakatifu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Siku hiyo ya kwanza waamini wakawa hawapungui elfu tatu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Luka ametuachia picha ya Kanisa mama hasa katika mihtasari mitatu (Mdo 2:42-47; 4:32-35; 5:12-16) ambayo inachora maisha ya Wakristo wa kwanza kama kielelezo kwa wale wote watakaofuata.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kweli katika historia yote ya Kanisa wengi wakaja kujipima kwa kuangalia kielelezo hicho cha umoja katika roho na katika mali.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hasa watawa wengi wakaja kujaribu kutekeleza tena umoja huo mashirikani mwao na hivyo kuwachochea waamini wenzao wote.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Umoja huo ndio sifa ya kwanza ya Kanisa na mpango wa Mungu kwa watu wote.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mwanzoni umoja ulifanikiwa kwa namna ya pekee, ingawa hapo pia ulikuwa na kasoro tunavyosoma katika Mdo 5:1-11; 6:1 na katika vitabu vingine vyote vya Agano Jipya.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kutokana na malalamiko ndani ya jumuia, mitume waliamua kuwashirikisha kazi yao katika ngazi ya chini watu saba: idadi hiyo katika Biblia inamaanisha mataifa, na kweli wote walikuwa na majina ya Kigiriki (Mdo 6:2-6).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Tofauti za waamini hasa upande wa lugha na utamaduni zinadai daima ubunifu na nia njema zisije zikavuruga umoja.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Shida iliyotokea hapo ni utangulizi wa habari nyingine kuhusu Wakristo wa Kiyahudi kuwabana wenzao wenye asili ya Kipagani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Katika Mdo 6-8 hao viongozi 7 wapya wanajitokeza kama mashujaa katika utume, ambao mwisho wake kwa Stefano ulikuwa ni kifodini.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Katika kusimulia tukio hilo la mwaka 36 hivi, Luka alisisitiza kuwa mashtaka ya Wayahudi dhidi ya Stefano ni yaleyale yaliyomhusu Yesu: yaani upinzani dhidi ya mwalimu unaendelea dhidi ya wanafunzi wake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Vilevile Stefano akakabili mateso kama alivyofanya Yesu akimkabidhi Bwana roho yake na kuwaombea watesi wake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kabla ya hapo Wakristo walikuwa wamedhulumiwa katika nafasi mbalimbali, lakini dhuluma hiyo ya tatu ikawa kubwa zaidi na kusababisha wengi wakimbie Yerusalemu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini kwa mpango wa Mungu mtawanyiko huo ulichangia kueneza Injili.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ukristo ulivyoanza kuenea  Kufuatana na mpangilio wa kitabu, Mdo 8 inaeleza jinsi Mungu alivyoongoza uenezi wa Kanisa kwa watu wasiokubaliwa na Israeli, yaani kwanza kwa Wasamaria waliokuwa maadui wakuu wa taifa teule, halafu towashi (yaani mwanamume mbovu) toka Ethiopia.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Katika nafasi hizo zote mbili Luka alisisitiza furaha iliyotokea kama dalili ya wokovu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Juhudi za Filipo mwinjilisti zikaja kuthibitishwa na mitume kwa kuwawekea mikono Wakristo wapya wa Samaria.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wakati uleule likatukia jambo lingine, la ajabu kabisa, ambalo kwa umuhimu wake limesimuliwa na Luka mara tatu, yaani uongofu wa Saulo/Paulo aliyekuwa mtesi mkuu wa Stefano na Wakristo wengine.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndiye aliyechaguliwa na Mungu awe mwenezi mkuu wa imani ya Kikristo, mtetezi mkuu wa uhuru wa Wakristo wa mataifa kuhusu sheria za Kiyahudi, tena mwandishi mkuu wa Agano Jipya, mwenye kufafanua mafumbo ya imani kwa undani kabisa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mungu alimteua awe chombo chake kiteule ili kuleta jina lake kwa mataifa (Gal 1:13-24; Mdo 9:1-31; Mdo 22:17-21): katika historia yote ya Kanisa baada ya Pentekoste hadi leo hakuna tukio lingine muhimu zaidi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ukubwa na ubora wa mchango wa Paulo unaeleweka tukizingatia kwamba alifanya kazi na kuandika kabla ya vitabu vya Agano Jipya kupatikana.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndiye aliyeanza kuliandika akipanua mawazo aliyoyapokea katika Kanisa kwa kuzingatia Agano la Kale na mang’amuzi yake mwenyewe.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hapo alifafanua vizuri ajabu maisha ya Kikristo kama neema ya kumshiriki Yesu kwa imani, sakramenti na juhudi za kushinda umimi hadi kugeuka sadaka hai, takatifu na ya kumpendeza Mungu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wokovu huo, utakaokamilika katika ufufuko wa mwili, unapatikana katika Kanisa, ambalo Paulo alilitambulisha kama bibiarusi wa Kristo na mwili wake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini, kabla Luka hajasimulia umisionari wake, aliandika habari nyingine ya ajabu ambayo pia inapatikana mara tatu katika Matendo ya Mitume, yaani uongofu wa Kornelio na nyumba yake (Mdo 10).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wapagani hao walijaliwa Roho Mtakatifu kabla hawajabatizwa, wakimsikiliza tu mtume Petro.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hivyo Mungu alimuonyesha mkuu wa mitume nia yake kuhusu wokovu wa mataifa, naye Petro akalitangazia Kanisa kwamba Wapagani wasilazimishwe kufuata sheria za Kiyahudi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Uamuzi huo uliofuata hiyo Pentekoste ya mataifa ilimfungulia Paulo mlango wa umisionari wake unaotawala Mdo 13-28.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ingawa Wakristo wenye msimamo mkali wa Kiyahudi walikubali maneno ya Petro (Mdo 11:1-18), hawakuweza kumuunga mkono Paulo aliposisitiza kwamba wokovu unategemea imani kuliko utekelezaji wa sheria.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Basi, mvutano juu ya suala hilo ukaendelea kuvuruga maisha ya Kanisa kwa miaka mingi ya mbele.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ni baada tu ya Petro kufungua mlango kwamba Mdo 11:19-26 inasimulia jinsi waliotawanyika baada ya uuaji wa Stefano walivyoeneza Ukristo huko walikohamia nje ya nchi takatifu, wakiwahubiria kwanza Wayahudi wenzao, halafu Wapagani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kitabu kizima kinafuata utaratibu huo: Paulo mwenyewe kila alipofika aliwaelekea Wapagani baada tu ya Wayahudi kukataa Injili.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kati ya miji ambapo ilianzishwa jumuia ya waamini wengiwengi, muhimu zaidi ni Antiokia (mpakani kwa Sirya na Uturuki wa leo): huko wafuasi wa Yesu walikuwa mchanganyiko mkubwa wa Wayahudi na mataifa, hivyo wakapewa jina jipya maalumu la Kiyunani (Wakristo).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndipo walipofanya kazi Barnaba aliyetumwa na mitume, Paulo aliyeitwa naye kumsaidia, pamoja na manabii na walimu wengine.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wakati huohuo (mwaka 44 hivi) Herode Agripa alimuua Yakobo Mkubwa (mtume wa kwanza kumfia Yesu) akakusudia kumuua hata Petro, lakini huyo akahama Yerusalemu (Mdo 12:1-17) akafanya kazi huko na huko kabla hajahamia moja kwa moja Roma akiuletea mamlaka yake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Safari za kimisionari za Paulo zilivyoanza (46-49) Kanisa changa na motomoto la Antiokia likawa kituo cha umisionari kuanzia mwaka 46; kwa mara nyingine Roho Mtakatifu ndiye aliyechochea juhudi za kitume na kuteua watu wa kutumwa, yaani Barnaba na Paulo (Mdo 13:1-3).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Safari yao ya kwanza ilichukua miaka 3 katika kisiwa cha Kupro na mikoa ya kusini ya Uturuki wa leo (Mdo 13:16-51; 14:19-23).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ilikuwa kawaida yao kuanzisha Kanisa katika miji mikubwa ili toka huko ujumbe ufike hadi vijijini.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mtaguso wa Yerusalemu (49)  Waliporudi Antiokia walipaswa kupambana na Wakristo wa Kiyahudi kuhusu uwezekano wa mataifa kuokoka pasipo kutahiriwa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hatimaye suala likapelekwa Yerusalemu kwa Kanisa mama.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Baada ya majadiliano marefu Petro akatoa neno la mwisho kwamba Wapagani wanaomuamini Yesu wasitwishwe mzigo usiobebeka wa kufuata sheria za Kiyahudi (Mdo 15:1-12).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Katika Gal 2:1-10 Paulo pia ametuachia kumbukumbu ya mtaguso huo akisisitiza kuwa mitume waliokuwepo (Yakobo Mdogo, Petro na Yohane) walitambua rasmi karama ya kimisionari ya kwake na ya Barnaba na uhalali wake, wakiwaomba tu wachangishe pesa kati ya Wakristo wa mbali kwa ajili ya wenzao wa Yerusalemu wwnye hali ngumu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hiyo ilikuwa namna mpya ya kutekeleza upendo wa kidugu na kudumisha umoja wa Kanisa baada ya uenezi wake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Masuala hayo yakadai uamuzi mwingine ili Wakristo wa Kiyahudi waweze kuendelea kushirikiana na wenzao wa mataifa pasipo kuogopa unajisi ambao ungewazuia wasifuate ibada zao.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Gal 2:11-14 inaeleza shida iliyotokea Antiokia: ingawa Paulo alimheshimu sana Petro, alipoona hafuati kwa unyofu uamuzi wa mtaguso hakusita kumkosoa kidugu hadharani ili aliepushe Kanisa na upotovu kuhusu suala la wokovu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Basi, kadiri ya Mdo 15:13-35, Yakobo Mdogo aliyeachiwa uongozi wa Kanisa la Yerusalemu alichagua makatazo makuu manne kutoka Mambo ya Walawi akidai Wakristo wote wayashike kama mambo mazito kwa dhamiri ya Kiyahudi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Uamuzi huo uliarifiwa kwa Wakristo wa Antiokia na mikoa ya jirani kwa wajumbe na barua.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Barua zikaendelea kuandikwa hata leo kwa lengo la kudumisha umoja na amani katika Kanisa, kwa kuwa ni kazi ngumu kuelewana kwa watu tofauti kama hao waliozoea kudharauliana kwa matusi kama “mbwa”.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Barua au nyaraka Kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya, 21 vina mtindo wa barua au nyaraka.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hiyo ni tofauti kabisa na Agano la Kale, ambamo vitabu kadhaa vinazileta, lakini si kitabu kizima hata kimoja.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mtume Paulo ndiye aliyetumia zaidi mtindo huo ili afikie na ujumbe na mamlaka yake pale asipoweza kufikia kimwili.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Barua 14 zinahusishwa na yeye kwa namna moja au nyingine, wakati nyingine 7 zinahusishwa na Yakobo Mdogo, Mtume Petro, Mtume Yohane na Yuda Tadei.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hii haina maana kwamba ziliandikwa zilivyo na Mitume hao.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwanza, tokea awali watu waliweza kuandika barua kwa mkono wao, au kwa kumuongoza karani aandike maneno yao wenyewe, au kwa kumpa maelekezo ya jumla kuhusu namna ya kuandika kama si kumuachia aandike anavyoona inafaa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Zaidi ya hayo, wakati wa Mitume ilikuwa kawaida kuandika kwa kutumia jina la marehemu fulani maarufu kama kwa kumwezesha aendelee kutoa ujumbe aliokuwa anautoa maishani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Pengine aliyeandika hivyo alikuwa na uhusiano wa pekee na marehemu huyo kama mwanafunzi au mwandamizi wake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Pengine maandishi hayo hayakuwa tu barua fupi za kuwasiliana kuhusu shida fulani, bali hati au insha ndefu kuhusu mada fulani: ndizo zinazostahili kuitwa nyaraka.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ingawa tofauti kati ya barua na waraka inaeleweka kinadharia, pengine ni vigumu kugawa vitabu hivyo vya Agano Jipya katika makundi mawili: kwa hakika Eb ni waraka na 3Yoh ni barua, lakini nyingine ziko katikati.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Barua saba zisizohusishwa na Paulo zinaitwa Katoliki, maana zimekubaliwa na Kanisa lote, ingawa maana asili ya neno hilo ilikuwa kwamba ni kwa ajili ya watu wote, jambo ambalo si kweli.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Katika Biblia barua hazikupangwa kufuatana na tarehe za kuandikwa, bali zinatangulia zile za Paulo, na kati ya hizo zinatangulia zile kwa makanisa 7, zinafuata zile kwa watu binafsi 3 na mwisho waraka kwa Waebrania ambao haumtaji Paulo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndani ya makundi hayo, zinatangulia zile ndefu zaidi hadi zile fupi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Sisi, tukitaka kuelewa zaidi ujumbe na maendeleo yake, ni afadhali tuzisome kwa mpangilio wa tarehe kadiri tunavyoweza kuikadiria. 2Pet, ambayo inafikiriwa kuwa ya mwisho kuandikwa, inashuhudia kwamba tayari barua za Paulo zilikuwa zimekusanywa na kuheshimiwa kama Maandiko Matakatifu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Safari ya pili ya Mtume Paulo (50-52)  Mdo 15:36-39 inasimulia ugomvi kati ya Paulo na Barnaba walipotaka kufunga safari tena (mwaka uleule 49).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mungu hakuzuia ugomvi huo kusudi hao wawili waeneze zaidi neno lake wakienda sehemu tofauti.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Barnaba na Marko walielekea Kupro, kumbe Paulo alimchukua Sila na kufunga safari iliyodumu miaka mitatu, akielekea kwanza jumuia zile za bara alizoziunda miaka iliyopita (Mdo 15:40-16:5).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Paulo ni maarufu kwa juhudi zake za kueneza Ukristo mahali pengi palipokuwa bado, lakini pia tunajua upendo wake kwa watu aliowatangazia habari njema, na bidii zake kwa makanisa aliyoanzisha: alikuwa akiwaombea usiku na mchana, akiwaka hamu ya kuwatembelea, akiwaandikia barua za kusisimua ili kuwatia moyo au kuwakosoa, kutatua matatizo yao na kujibu maswali mbalimbali.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Pengine aliwatumia watu alioongozana nao: kati yao alimpendelea Timotheo akashirikiana naye mpaka kufa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kadiri ya Mdo 16:6-15, katika safari hiyohiyo kwenye mikoa mbalimbali ya Uturuki wa leo, huenda Luka pia akajiunga na msafara akifuatana na Paulo hadi kufa kwake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Yeye anatia maanani uongozi wa Mungu ambaye kwanza aliwazuia mara mbili wasielekee walikokusudia, halafu kwa njozi alionyesha ni mapenzi yake wavukie Ulaya katika Ugiriki wa leo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Inavyojulikana, Wayunani walikuwa na hamu kubwa ya kupata maarifa kuliko wengine, halafu kubishana nao kwa ufasaha na kuwashinda.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Katika mazingira hayo, falsafa na dini zilikuwa mada kuu na kuingiliana na hadithi za ajabuajabu kuhusu miungu, malaika na wengineo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Karibu barua zote za mitume zilikabili hatari hiyo, ambayo ikazidi kuwa kubwa na kuleta mafarakano katika Kanisa hasa katika karne II, ilipoitwa “Gnosis” (= ujuzi).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hasa Paulo alijitahidi kuishinda mapema iwezekanavyo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Huko Ugiriki wakaanzisha Kanisa kwanza Filipi, halafu Thesalonike.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kutokana na dhuluma za Wayahudi, Paulo alilazimika kuondoka akafika Athene, mji mkuu wa falsafa, akajaribu kutangaza Injili kwa ufasaha wa maneno ili kuwavuta hao watu wa elimu; kumbe akashindwa kabisa (Mdo 17).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndipo alipoelewa kuwa imani haitegemei akili na elimu, akaamua kuhubiri kwa unyofu tu mafumbo ya imani (1Kor 1:17-2:5).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mdo 18:1-11 inasimulia mang’amuzi mengine aliyoyapata katika jiji la Korintho, lenye bandari mbili katika bahari tofauti zilizoleta urahisi wa kuvusha bidhaa toka moja hadi nyingine badala ya kuzisafirisha kwa meli kandokando ya rasi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kutokana na umuhimu huo na wa kuwa makao makuu ya mkoa wa Akaya (Ugiriki kusini), pamoja na biashara kubwa, kulikuwa na mchanganyiko wa watu, wakiwemo watumwa na makahaba wengi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Huko alikaa mwaka mmoja na nusu kutokana na kufunuliwa na Yesu kwamba ana wateule wengi jijini.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kweli utume wa Paulo ukazaa sana, ingawa kabla hajafika walikuwepo tayari Wakristo kadhaa kama Akula na Priska waliofukuzwa na kaisari Klaudio mwaka 49 watoke Roma pamoja na Wayahudi wote hasa kutokana na mabishano yao kuhusu Kristo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Barua mbili kwa Wathesalonike  Mtume Paulo alikuwa amekimbia Thesalonike baada ya wiki 3 tu za utume, hivyo aliogopa kwamba huenda dhuluma zikawakatisha wanafunzi tamaa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kumbe, akina Timotheo walipofika Korintho toka Thesalonike, walimpa Paulo ripoti kuhusu hali ya Kanisa la kule na kumuondolea wasiwasi: dhuluma zilikuwa zikiendelea lakini Wakristo wachanga wa huko ni imara katika imani yao mpya, isipokuwa hawaelewi vizuri mambo fulanifulani, hasa kuhusu vikomo vya binadamu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hapo Paulo akawaandikia kwa furaha barua tuliyonayo mpaka leo ili kuwahimiza na kuwaelimisha zaidi: ndiyo andiko la kwanza la Agano Jipya kwa kuwa ni wa mwaka 51 hivi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Barua hiyo haina mafundisho mazito isipokuwa kuhusu mambo ya mwisho (hali ya marehemu na ujio wa pili wa Bwana).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ni tulivu na ya kirafiki, ingawa inatoa maonyo upande wa maadili (1Thes 1:1-3:13; 4:13-17; 5:1-11; 5:16-28).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Miezi michache baadaye akarudia kuwaandikia kutokana na taarifa nyingine zilizomtia tena wasiwasi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Akawafafanulia zaidi ujio wa Bwana na dalili zake, akiwahimiza hasa kufanya kazi kwa bidii na kuwajibika wakati wa kungojea ujio wa pili wa Yesu badala ya kuiacha kwa kisingizio cha kwamba, eti Kristo amesharudi (2Thes 2:1-15; 3:6-15).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mpangilio wa barua hizo ni uleule wa barua zitakazofuata: baada ya salamu na shukrani kwa Mungu, yanafuata mafundisho ya imani, halafu maadili, na hatimaye salamu nyingine.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mwaka 52 Paulo aliondoka kwa hiari Korintho kuelekea Yerusalemu na Antiokia.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Njiani alihubiri kidogo Efeso, makao makuu ya mkoa wa Asia Ndogo (Uturuki Magharibi wa leo), lakini hakukubali kubaki muda mrefu zaidi, ila aliwaacha huko Priska na mumewe akiahidi kurudi, Mungu akipenda (Mdo 18:18-22).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Huo ni mfano mzuri wa ushirikiano kati ya mseja na watu wa ndoa katika utume.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mdo 18:24-28 inasimulia kwamba, baada ya Paulo kuondoka, alifika Myahudi wa Aleksandria, jina lake Apolo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kama vile wenzake wengi wa Misri alikuwa na elimu ya Kiyunani na ujuzi wa Biblia.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Tena alikuwa motomoto katika kufundisha habari za Yesu, ingawa hazijui sawasawa, hasa hana habari ya ubatizo wake mpya (kasoro hiyo ikaendelea kuwepo kwa muda mrefu kwa sababu baadhi ya wanafunzi wa Yohane Mbatizaji hawakumuamini Yesu, hivyo wakaendeleza ujumbe wa mwalimu wao).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Priska na mumewe wakamuelimisha zaidi, halafu wakampa barua ya kumtambulisha kwa Wakristo wa Korintho alipokwenda kuhubiri.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wamisionari wa namna hiyo wakazidi kustawisha na kuvuruga makanisa walau mpaka mwisho wa wakati wa mitume.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Safari ya tatu ya Mtume Paulo (54-58) Baada ya kukaa Antiokia mwaka mmoja na nusu Paulo akafunga tena safari akiyapitia makanisa ya Galatia na Frigia ili kuyathibitisha (Mdo 18:23).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Hatimaye akafika Efeso ambapo akabaki tangu mwaka 54 hadi 57, akifundisha kila siku na kueneza sana Injili katika mkoa mzima (Mdo 19:1-10).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Pamoja na hayo aliandika barua kadhaa, ambazo baadhi zimepotea, nyingine tunazo hadi leo (kwa Wagalatia, kwa Wafilipi, ile ya kwanza kwa Wakorintho, inawezekana Filemoni pia).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Barua kwa Wagalatia Barua hiyo iliandikwa na Paulo akiwa Efeso.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Tofauti na zile kwa Wathesalonike, hii ni kali sana kwa kuwa Paulo aliiandika (mwaka 54 hivi) mara baada ya kusikia kwa mshangao na huzuni kwamba wanafunzi wake wa mkoa wa Galatia wanataka kupotoshwa na Wakristo wengine wanaosisitiza haja ya kushika Torati ili kupata wokovu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ili kumpinga Paulo na mafundisho yake kuhusu neema, wazushi hao walikanusha pia mamlaka yake kama mtume, eti, hajawahi kumuona Yesu, na anarahisisha masharti ya dini ili ajipatie wafuasi na heshima.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Basi, ilimbidi ajitetee na kusimulia baadhi ya matukio ya maisha yake yanayotusaidia kumfahamu zaidi na kutambua kwamba msimamo wake wa awali kama Farisayo haukumuelekeza hata kidogo kupuuzia Torati.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ni tukio la ghafla la kutokewa na Mfufuka tu lililoweza kupindua mtazamo wake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Baada ya hapo, msimamo wake mpya ulikubaliwa na viongozi wa Kanisa mama la Yerusalemu waliotambua karama yake ya pekee kwa uongofu wa mataifa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Akitetea uhuru wao kuhusu masharti ya Torati, Paulo hakukosa kueleza kwamba hauruhusu kufuata udhaifu wa kibinadamu (unaowakilishwa na mwili), bali ni kwa ajili ya kufuata mwongozo wa Roho Mtakatifu ambao ni wa juu kuliko Torati na hatimaye unazaa tunda lake bora.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Akiandika kwa hasira takatifu ili kuzuia Injili isibadilishwe wala msalaba usibatilishwe - kwa sababu wokovu ukipatikana kwa kushika Torati, Kristo amekufa bure -  mara baada ya salamu akashambulia kwa nguvu wazushi hao na kuonyesha kwa Biblia kuwa haiwezekani kujipatia uadilifu kwa kujaribu kufuata sheria za Musa walivyotaka wao.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kinyume chake uadilifu wetu unatokana na imani kwa Kristo na msalaba wake.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ilimbidi kwanza ajitetee kuwa mtume halisi anayefundisha kulingana na mitume wengine, halafu aonyeshe tunavyookolewa kwa imani, si kwa kufuata sheria, hatimaye atoe mawaidha kuhusu uhuru wa Kikristo, kwamba unategemea kumfuata Roho Mtakatifu si tamaa za dunia (Gal 1:1-12; 2:15-3:14; 4:4-20; 5; 6:7-18).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Barua kwa Wafilipi Luka hakusimulia mateso yote ya Paulo, kwa mfano alivyohukumiwa mwaka 56 hivi hukohuko Efeso (1Kor 15:32; 2Kor 1:8-9).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Akiwa kifungoni alifikiwa na mjumbe toka Filipi aliyemletea msaada wa pesa na wa huduma kwa niaba ya Wakristo wa mji huo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Paulo kabla hajamrudisha alipenda kuwaandikia barua nzuri ya shukrani pamoja na kuwaeleza sababu ya kufungwa (Fil 4:10-20).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Barua ni nzuri pia kutokana na uhusiano wa upendo kati ya Paulo na Wakristo hao, ambao kati yao wanawake walishika nafasi ya pekee toka mwanzo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Tunaona wazi Paulo alivyokuwa na furaha hata kifungoni, kwa kuwa alizoea kuridhika na kila hali.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwake muhimu ilikuwa tu kumfikia Kristo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kama kawaida mawaidha hayakosekani, lakini si makali: hasa alihimiza umoja kwa kufuata mfano wa Yesu aliyejishusha kutoka Umungu wake hadi kifo cha msalabani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kwa ajili hiyo alitumia maneno ya wimbo ambao unadhihirisha imani kamili katika umungu wa Kristo, ingawa ni kati ya zile za kwanzakwanza kutungwa (Fil 1:12-3:1a; 4:4-7).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Lakini kuna sehemu kali kuhusu wazushi ambayo inaanza ghafla (Fil 3:1b-4:1) na kufanya baadhi ya wataalamu wadhani kuwa barua jinsi ilivyo tangu karne I ni mshono wa barua mbili au tatu za mtume kwa Wafilipi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Barua kwa Filemoni Paulo akiwa kifungoni (labda Efeso mwaka 56 au 57) alimuandikia Filemoni.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Tofauti na barua zote zilizotangulia, hiyo haikuandikwa kwa kanisa fulani, bali kwa Mkristo binafsi, tajiri, pengine wa Kolosai.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ingawa si muhimu upande wa teolojia, inaonyesha upendo wa mtume kwa wale aliowaongoa, na jinsi udugu wa Kikristo ulivyoanza kutikisa utumwa.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Barua mbili kwa Wakorintho Kutoka Korintho habari za kusikitisha zilimfikia Paulo akiwa Efeso (pengine mwaka 57): katika Kanisa hilo ambalo alilianzisha na kulipenda sana kulikuwa na shaka kuhusu imani, mafarakano, upinzani wa Wakristo wa Kiyahudi dhidi yake, na makwazo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kilichohatarisha zaidi jumuia hiyo ni karama mbalimbali ambazo hao Wakristo wachanga walizijali mno na hatimaye wakajivunia kuwa nazo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Vilevile walivutiwa kumfuata mtu kama Apolo, mwenye ujuzi na ufasaha mkubwa, mambo yaliyopendwa sana na Wagiriki.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ilimbidi Paulo arekebishe hali hiyo ili kuokoa hasa umoja wa Kanisa na heshima kwa viongozi wake halali.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Basi mwaka mzima akawa na mahangaiko kwa Wakorintho akawaandikia walau barua nne au tano, ingawa sisi tunazo mbili tu; pengine sehemu za baadhi yake zimeshonwa ndani ya 2Kor.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mpangilio wa barua ya kwanza una salamu na shukrani, halafu hukumu juu ya matatizo ya Wakristo hasa kufarakana (1Kor 1:10-16; 2:1-4:16), kuzini na kushtakiana mahakamani (1Kor 5-6).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Baada ya hapo akaanza kujibu maswali yao mbalimbali: kuhusu ndoa na useja (1Kor 7), nyama zilizotolewa sadaka kwa miungu (1Kor 8:1-11:1), mwenendo katika ibada na karama (1Kor 11:20-33; 12:4-13:13; 14:18-40), na hatimaye ufufuko wa wafu (1Kor 15:1-28,33-49).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mwishoni kuna maagizo, taarifa na salamu mbalimbali (1Kor 16:1-4).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndiyo sababu barua ni ndefu na inagusa mambo mengi ambayo Paulo aliyatazama kwa hekima ya juu inayotokana na msalaba wa Kristo.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Kati ya mambo mengi muhimu zaidi, barua hiyo inatunza simulizi la kwanza la karamu ya mwisho ya Bwana Yesu (11:23-25) na kanuni ya imani ya kwanza inayoorodhesha pia matokeo ya Kristo Mfufuka (15:3-8).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Mdo 19:21-20:1 inasimulia alivyohama Efeso kutokana na matatizo kuzidi, akaelekea Makedonia na Ugiriki.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Toka huko alipata nafasi ya kuhubiri huko Iliriko, yaani Albania ya leo kwenda kaskazini (Rom 15:19).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Wakati huo alipata habari tofauti kabisa kuhusu Wakorintho, akawaandikia tena na tena kabla hajawaendea kwa mara ya tatu.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Labda kwa kuwa ni mshono wa barua hizo mbalimbali, mpangilio wa Waraka wa pili kwa Wakorintho haueleweki, ingawa ina salamu na shukrani mwanzoni, na salamu nyingine mwishoni kama kawaida.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Katikati mada kuu ni tatu: kujitetea, mchango na mashambulizi dhidi ya wapinzani.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Barua hiyo inatusaidia hasa kumjua Paulo mwenyewe (2Kor 11:1-12:13).


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Barua kwa Waroma  Ingawa Paulo alikaa Efeso miaka mitatu, moyo wake wa kimisionari haukutulia kwa sababu alikumbuka alivyotabiriwa atafanya kazi hata mbali zaidi.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ndiyo maana alitaka kwenda Ulaya magharibi, yaani Roma na halafu Hispania, nchi iliyohesabika kuwa mwisho wa dunia.


Question: Je,siku ya saba Mungu aliumba nini?

Historia ya Wokovu

Ila kabla ya kwenda huko alipanga kuleta mchango wa Wakristo wa mataifa kwa wenzao wa Yerusalemu.